Osadnictwo żydowskie w Lubawiczach zaczęło się jeszcze w okresie Rzeczpospolitej Obojga Narodów, gdy było tu miasteczko prywatne (w powiecie orszańskim) należące do Lubomirskich. Na początku lat 80. XIX w. żyło tu 978 Żydów na 1516 mieszkańców; funkcjonowały dwa domy modlitwy. Na przełomie XIX i XX w. liczebność mieszkańców gwałtownie wzrosła – było ich 2040, w tym aż 1289 Żydów. Działały już trzy domy modlitwy. Obok pełnienia wyjątkowej roli pielgrzymkowego ośrodka chasydzkiego, społeczność Lubawicz utrzymywała się z handlu i rzemiosła, działały trzy młyny wodne i folusz. Na przełomie XIX i XX w. odbywały się tu największe jarmarki w guberni mohylewskiej, z obrotem wynoszącym ponad 1,5 mln rubli.
Szczególna rola Lubawicz wiąże się z działalnością następców chasydzkiego przywódcy Szneura Zalmana z Ladów, który wyłożył doktrynę nurtu Chabad w dziele Likute amarim (hebr. „Zbiór powiedzeń”, Szkłów 1796). Szneur nie działał jednak w Lubawiczach, a w Międzyrzeczu, Łoźnej i Ladach. Do Lubawicz główny ośrodek Chabadu przeniósł z Ladów jego syn i następca Dow Ber Szneuri (1773–1827), zwany Mitteler Rebe. Tu także prowadził działalność trzeci wielki rebe Chabadu, Menachem Mendel Szneurson (1789–1866), zwany Cemach Cedek, który ożenił się z córką poprzednika, Chają Muszką, a także jego kolejni następcy. W 1897 r. powstała Tomchei Tmimim – centralna jesziwa całego ruchu Chabad-Lubawicz, ufundowana przez piątego rebe Szaloma Dowbera Szneursona (1860–1920). Istniała tu też duża biblioteka religijna, tzw. Biblioteka Szneursona; podczas pierwszej wojny światowej część księgozbioru trafiła do Moskwy, do Muzeum Rumiancewa (dziś Rosyjska Bibliotaka Państwowa), a część znalazła się potem w głównej siedzibie Chabadu na Brooklynie. Zarówno Chaja Muszka, jak też Cemach Cedek, czwarty rebe Samuel Szneurson (zwany Maharasz, 1834–1882), a także wielu innych przedstawicieli rodu Szneursonów spoczęło w Lubawiczach, co sprzyjało ukształtowaniu się ośrodka pielgrzymkowego.
Centrum chasydzkie w Lubawiczach funkcjonowało w pełni do pierwszej wojny światowej. W 1916 r., wobec zbliżania się frontu, przywódca Chabadu Szalom Dow Ber Szneurson, został ewakuowany do Rostowa nad Donem. Pozostał tam, a po kilku latach zmarł, pomimo starań o wizę turecką (w celu wyjazdu do Palestyny). Jego następcą został Josef Icchak Szneurson (1880–1950), który starał się kontynuować życie religijne pod władzą komunistów, ale został aresztowany w 1927 roku. Po uwolnieniu wskutek interwencji amerykańskiej opuścił Związek Radziecki, po czym przeniósł się do Polski, a wybuchu II wojny światowej – do Stanów Zjednoczonych.
W 1919 r. Lubawicze znalazły się w granicach sowieckiej Rosji. Pomimo wyjazdu przywódców Chabadu pozostały znaczącym ośrodkiem żydowskim, w którym – zgodnie ze spisem z 1939 r. – mieszkało 1069 Żydów. 21 lipca 1941 r. zostały zajęte przez Niemców, ale części mieszkańców udało się wcześniej wyjechać w głąb ZSRR.
27 września 1941 r. Niemcy utworzyli getto, objęte reżimem robót przymusowych. Jego ultraortodoksyjni więźniowie budzili zainteresowanie okupantów, którzy zwali Lubawicze „świętym miastem Jehowy, rabinów i mordów rytualnych”. Dlatego poddawano ich długim przesłuchaniom, połączonym z torturami i upokorzeniem. 4 listopada 1941 r. wszyscy Żydzi przebywający jeszcze w Lubawiczach – 483 osoby – zostały rozstrzelane przez Niemców na terenie dawnej rzeźni.
Także w okresie ZSRR utrzymywało się zainteresowanie Lubawiczami, w szczególności ze strony chasydów należących do Chabadu. Pod koniec lat 80. XX w. moskiewski Chabad otworzył tu dom dla pielgrzymów. W 2001 r. na miejscu zniszczonego dworu cadyków powstał tzw. Dom Szneursona – pełniący rolę synagogi, ośrodka dla pielgrzymów i muzeum chasydyzmu. Ostatnia rodowita Żydówka z Lubawicz, Galina Lipkina, zmarła w 2003 roku. Jedna z głównych ulic miasteczka nazywa się obecnie Chabadzka (ros. Хабадская, Chabadskaja).
Bibliografia
- Lubawicze, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, t. V, Warszawa 1884, s. 392.
- Lubawicze, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. B. Chlebowski, W. Walewski, t. XV cz. 2, Warszawa 1902, s. 241.
