Podstawową instytucją w edukacji żydowskiej były chedery – religijne szkoły elementarne. Nauka w nich rozpoczynała się ok. 4-5. roku życia i trwała mniej więcej 9 lat. Dzieci uczyły się tam czytania Tory, a czasem też Talmudu, pisania w jidysz i po hebrajsku, a także podstaw arytmetyki, niekiedy też pisania po polsku, niemiecku czy po rosyjsku. 

Nie jest pewne, kiedy powstał w Łodzi pierwszy cheder. Wiemy natomiast, że na pocz. XIX w. edukacją dzieci żydowskich zajmowali się rzezacy rytualni. W latach 20. XIX w. w łódzkiej społeczności żydowskiej pojawił się już nauczyciel, Szmul Jakubowicz Grynsztajn, który przybył z Uniejowa. Nie mamy jednak potwierdzenia, jakoby istniał w tym czasie cheder. Ze statystyk wynika, że był to czas dynamicznego rozwoju społeczności żydowskiej w Łodzi. Potrzeba istnienia szkoły dla dzieci musiała się w tym czasie pojawić. A wiemy, że w 1861 r. pracowało w Łodzi już 22 nauczycieli żydowskich (mełamedów). Natomiast w 1885 r. „Dziennik Łódzki”[1.1] podał, że w mieście działało 230 chederów. 

Od 1820 r. funkcjonowała w Łodzi państwowa szkoła elementarna. Dane z lat 20. XIX w. pokazują, że początkowo uczyło się tam jedynie 11 uczniów, w tym 3 Żydów. W 1821 r. wśród 47 uczniów było 7 Żydów, natomiast w 1825 r. na 108 uczniów już połowę stanowili Żydzi (chłopcy i dziewczęta). Ilość uczniów żydowskich w państwowej szkole z czasem jednak spadła. W 1843/1844 r. wśród 90 uczniów znalazło się tylko 3 Żydów. Wiązało się to z przywiązaniem do religii i tradycyjnego wychowywania dzieci. Średniozamożne i uboższe rodziny wybierały dla swoich pociech chedery, których liczba w tym czasie musiała wzrastać. Bogate rodziny żydowskie decydowały się na edukację prywatną i płaciły za prywatnych nauczycieli dla swoich dzieci.

W poł. XIX w. napłynęła do Łodzi spora grupa Żydów reformowanych. Były to na ogół dobrze sytuowane rodziny. Wystąpili oni z inicjatywą stworzenia rządowej szkoły elementarnej dla dzieci żydowskich. W 1864 r. otrzymali zgodę od władz gubernialnych i rok później szkoła została otwarta. Miała to być 2-klasowa szkoła męska, jednak władze oświatowe zmieniły jej status na 1-klasową. Szkoła była w znacznej mierze finansowana (pensje dla nauczycieli, nowe pomieszczenia przy ul. Solnej) przez bogatego przedsiębiorcę łódzkiego – Hermana Konstadta. Status szkoły 2-klasowej uzyskała ona dopiero w 1879 roku. Na pocz. lat 80. XIX w. utworzono także tego typu szkołę przeznaczoną dla dziewcząt żydowskich. W 1891 r. powstała druga taka szkoła dla chłopców. Wspomniany już Herman Konstadt przed śmiercią przeznaczył znaczną część swojego majątku na utworzenie szkoły 3- lub 4-klasowej dla dzieci. W latach 1898–1900 została zakupiona parcela i rozpoczęto budowę gmachu pod nową szkołę. W 1900 r. Szkoła Elementarna im. Małżonków Miny i Hermana Konstadtów rozpoczęła swoją działalność.  

Pod koniec XIX w. zaczęto także zakładać szkoły prywatne. Wiadomo, że działały trzy 2-klasowe szkoły żeńskie (S. Heller przy ul. Cegielnianej, A. Kryształ przy ul. Piotrkowskiej 28 i S. Weller przy ul. Cegielnianej) oraz 1-klasowa ogólna szkoła Abrahama Jacobsona przy ul. Południowej 142. Ich liczba na pocz. XX w. się zwiększyła. W 1909 r. było już 5 takich placówek. Dodatkowo przed I wojną światową powstała elementarna szkoła hebrajska, którą prowadzili Icchak Kacenelson i Szoszana Feinstein. Funkcjonowały też tajne szkoły żydowskie, w których uczono w jidysz. Na fali rewolucji 1905 r. próbowano uzyskać prawo do oficjalnego nauczania w tym języku, jednak bezskutecznie.

W sumie w 1912 r. w Łodzi działało 12 żydowskich szkól elementarnych.

W 1873 r. powstała w Łodzi pierwszą szkoła Talmud-Tora – szkoła elementarna i jednocześnie zawodowa, w której uczyły się ubogie dzieci i sieroty. Szkoła działała na rogu ul. Wolborskiej i Północnej i utrzymywana była z datków. W kolejnych latach organizacja Talmud-Tora rozpoczęła starania o stworzenie szkoły rzemieślniczej dla Żydów. Ta inicjatywa była wspierana przez bogatych łódzkich przedsiębiorców żydowskich. W 1894 r. szkoła rozpoczęła działalność w nowo powstałym budynku przy ul. Zachodniej 20. Z powodu dużej ilości chętnych do nauki już w 1904 r. placówka musiała przenieść się do nowego gmachu ufundowanego przez Bertę i Zygmunta Jarocińskich przy ul. Średniej 46/48. Była to szkoła przeznaczona dla dzieci z biednych rodzin oraz sierot, aby mogły się one wyuczyć zawodu. Towarzystwo Talmud-Tora (od 1906 r. Towarzystwo Oświatowe „Talmud-Tora”) do I wojny światowej utrzymywało jeszcze szkołę ludową z ogólnym kursem sześcioletnim. 

Inna szkoła zawodowa została stworzona w 1898 r. przez przedsiębiorców żydowskich. Była to 7-klasowa szkoła handlowa Zgromadzenia Kupców. 

Po ukończeniu szkół elementarnych dzieci żydowskie mogły kontynuować naukę w gimnazjach. W poł. lat. 80. XIX w. powstały w Łodzi rządowe gimnazja męskie oraz żeńskie. Wiadomo, że uczęszczały do nich dzieci z żydowskich rodzin. Stricte żydowskie szkoły średnie zaczęły powstawać dopiero tuż przed I wojną światową. W 1912 r. powołano do życia Towarzystwo Żydowskich Szkół Średnich na czele z dr. Markusem Braude. Z inicjatywy Towarzystwa 8-klasowa szkoła dra Dawida Rabinowicza przy ul. Magistrackiej 7 została przekształcona w Pierwsze Gimnazjum Żydowskie. Przedmioty żydowskie (historię, literaturę i religię) wykładano tam po hebrajsku, zaś resztę przedmiotów – po polsku. Po I wojnie światowej powstały kolejne tego typu szkoły dla dziewcząt i dla chłopców. 

Nota bibliograficzna:

• Ellenberg Z., Żydzi i początki szkolnictwa powszechnego w Łodzi (1806–1864). Przyczynek do dziejów szkolnictwa oraz ludności żydowskiej w Łodzi, Łódź 1929/30.
• Puś W., Żydzi w Łodzi w latach zaborów 1793–1914, Łódź 2003.