Przypuszcza się, iż Żydzi zaczęli osiedlać się w Łomazach w II połowie XVI stulecia[1.1], choć najstarsze zachowane wzmianki źródłowe potwierdzające żydowskie osadnictwo w mieście pochodzą dopiero z 1589 roku. Wg niektórych źródeł, już na początku XVII w. funkcjonowała tu samodzielna, dobrze zorganizowana gmina[1.2], co sugeruje, iż w tym okresie mogła istnieć synagoga lub dom modlitwy, a być może również kirkut i inne obiekty. Być może gmina została zniszczona w połowie XVII w., a odrodziła się w dopiero w ciągu XVIII stulecia, jednakże nie zachowały się żadne materiał źródłowe pozwalające na potwierdzenie tej hipotezy.

W ciągu XIX w. nastąpił szybki wzrost demograficzny gminy. Podczas gdy w 1827 r. w Łomazach mieszkało 725 osób wyznania mojżeszowego, pod koniec stulecia w mieście żyło już niemal 1800 Żydów, stanowiąc ponad 56% ludności miejscowości. Większość z nich zajmowała się handlem i rzemiosłem, działało tu wówczas także kilka zakładów prowadzonych przez żydowskich przedsiębiorców, m.in. garbarnia, fabryka mydła i świec oraz olejarnia[1.1.2].

Rabinami Łomaz w XIX i XX w. byli: Szaul, znany jako autor dzieła religijnego Giwat Szaul; Dawid Horowic, wnuk Widzącego z Lublina, zwolennik Menachema Mendla z Kocka; Zeb Wolf Hachoen; Jakub Rabinowicz (1903–1909); Eliakim Gecel Samberg (1914) oraz jako ostatni Icchak Grynberg (1924–1942), autor dzieła Bet Icchak, opublikowanego w Warszawie w 1928 roku. Rabin Grynberg zginął wraz z całą wspólnotą podczas Zagłady[1.3]. Gmina łomaska pozostawała pod wpływem chasydyzmu. Do ugruntowania pozycji tego nurtu przyczyniło się zamieszkiwanie w miasteczku w pierwszej ćwierci XX w. rabina Cwi Hersza Morgenszterna, wnuka Menachem Mendla z Kocka. Później jednak przeniósł się on do Warszawy, gdzie zmarł w 1926 roku.

W okresie międzywojennym pod zarządem gminy znajdowała się bożnica, mykwa, rzeźnia rytualna oraz kirkut[1.4]. Na skutek zniszczeń wywołanych przez I wojnę światową oraz trudne warunki życia, populacja miasta, w tym także liczba Żydów, znacząco zmniejszyła się. Sytuacja ekonomiczna mieszkańców osady była bardzo trudna – wedle danych z 1933 r. ponad połowa mieszkających tu rodzin żydowskich potrzebowała wsparcia finansowego ze strony gminy[1.1.2]. Nie było symptomów modernizacji gospodarki, Żydzi poprzestawali na tradycyjnych zajęciach: handlu i rzemiośle. Była to wyjątkowa jak na międzywojnie w Polsce sytuacja – gmina pogrążona w stagnacji, nie rozwijająca się[1.1.3].

Wiadomo, że przez cały okres istnienia gminy istniały tradycyjne stowarzyszenia dobroczynne: Linas ha-Cedek (schronienie dla ubogich), Hachnasat Orchim (wspomożenie ubogich gości) oraz Gemilut Chesed (kasa zapomogowa)[1.1.3]. W międzywojniu funkcjonowały też cheder i szkoła żeńska Bet Jaakow, utrzymywana przez Agudę. Niektóre dzieci chodziły do polskiej szkoły powszechnej. Była też biblioteka żydowska, gromadząca książki w językach jidysz, hebrajskim i polskim.

Bardzo zła sytuacja ekonomiczna miejscowości przyczyniała się do powstania napięć polsko-żydowskich. Dochodziło do bojkotu ekonomicznego, a w święto Szawuot 5694 r., czyli 20 maja 1934 r., doszło do pogromu, polegającego na niszczeniu sklepów oraz biciu Żydów. Kres zajściu położyła interwencja policji z Białej Podlaskiej[1.1.3].

Podczas II wojny światowej, we wrześniu 1939 r. Łomazy zajęły wojska sowieckie. Gdy w ramach porozumień niemiecko-sowieckich wojska te wycofały się z wioski, 8 października 1939 r. doszło do pogromu ludności żydowskiej. Motywem była zemsta Polaków za wcześniejszą profanację kościoła rzymskokatolickiego, dokonaną przez kilku Żydów, prawdopodobnie młodych komunistów. W pogromie zginęła 1 osoba oraz spłonął jeden dom[1.5].

Na początku 1940 r. Niemcy utworzyli tu getto. W maju 1942 r. więziono w nim około 1700 osób, w tym – oprócz mieszkańców osady, także Żydów z innych ośrodków, m.in. z Rossosza (ok. 400 osób), a także Międzyrzeca Podlaskiego, Serocka, Podedwórza, Sławatycz oraz Warszawy. W dniu 18 albo 19 sierpnia 1942 r. żołnierze 101. batalionu rezerwy żandarmerii niemieckiej wraz z członkami oddziału Hilfswillige, zamordowali w domach i rozstrzelali w pobliskim lesie, zwanym Hały, według różnych źródeł – od 1 do ponad 2 tys. Żydów z getta w Łomazach[1.1.2]. W 1949 r. szczątki tych ofiar ekshumowano z masowych grobów i przeniesiono na zdewastowany kirkut w Łomazach, gdzie pochowano je w dwóch zbiorczych mogiłach[1.6]. W miejscu gdzie odbyła się egzekucja wzniesiono pomnik poświęcony pamięci ofiar.

Nota bibliograficzna

  • Kubiszyn M., Łomazy, [w:] Śladami Żydów. Lubelszczyzna, Lublin 2011, ss. 268–270.
  • Levin Sh., Orbach W., Lomazy, [w:] Pinkas hakehillot Polin: entsiklopedyah shel ha-yishuvim ha-Yehudiyim
  • le-min hivasdam ve-`ad le-ahar Sho'at Milhemet ha-`olam ha-sheniyah, red. A. Wein, Jerusalem 1999 [online] http://www.jewishgen.org/yizkor/pinkas_poland/pol7_00273.html [dostęp: 03.03.2015].
  • Lomazy, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 2, New York 2001, s. 746.
  • Sefer Lomaz, red. Y. Alperovitz, S. Apellbaum, Tel Awiw 1994.
Drukuj

Przypisy

  • [1.1] Lomazy, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 2, New York 2001, s. 746.
  • [1.2] Lomazy, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 2, New York 2001, s. 746.
  • [1.1.2] [a] [b] [c] Lomazy, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 2, New York 2001, s. 746.
  • [1.3] Levin Sh., Orbach W., Lomazy, [w:] Pinkas hakehillot Polin: entsiklopedyah shel ha-yishuvim ha-Yehudiyim
    le-min hivasdam ve-`ad le-ahar Sho'at Milhemet ha-`olam ha-sheniyah,
    red. A. Wein, Jerusalem 1999 [online] http://www.jewishgen.org/yizkor/pinkas_poland/pol7_00273.html [dostęp: 03.03.2015].
  • [1.4] Archiwum Państwowe w Lublinie, Urząd Wojewódzki Lubelski 1918–1939, Wydział Społeczno-Polityczny, sygn. 756, k. 5.
  • [1.1.3] [a] [b] [c] Levin Sh., Orbach W., Lomazy, [w:] Pinkas hakehillot Polin: entsiklopedyah shel ha-yishuvim ha-Yehudiyim
    le-min hivasdam ve-`ad le-ahar Sho'at Milhemet ha-`olam ha-sheniyah,
    red. A. Wein, Jerusalem 1999 [online] http://www.jewishgen.org/yizkor/pinkas_poland/pol7_00273.html [dostęp: 03.03.2015].
  • [1.5] Kubiszyn M., Łomazy, [w:] Śladami Żydów. Lubelszczyzna, Lublin 2011, s. 269.
  • [1.6] Za: Cmentarz żydowski i miejsce zagłady w Łomazach, Złe miejsca dla ślimaków [online] 29.08.2010, http://trobal.pulawy.pl/node/69 [dostęp: 22.12.2014].