Osadnictwo żydowskie w Łukowie rozpoczęło się na przełomie XIV i XV wieku, jeszcze przed lokacją miasta, albo jak podają niektóre źródła – już nawet w połowie XIII wieku.

Mimo iż nie zachowały się dokumenty umożliwiające prześledzenie dziejów łukowskiej społeczności, przypuszcza się, że samodzielna gmina powstała w XV wieku. Od połowy XVI w. funkcjonowała tu już duża, dobrze zorganizowana społeczność, odgrywająca znaczącą rolę w ekonomicznym rozwoju ośrodka. Łukowscy Żydzi ponieśli jednak duże straty w czasie powstania Kozaków pod wodzą Chmielnickiego w 1648 r., podczas pogromu ze strony Moskali w 1655 r. (ok. 1 tys. ofiar[1.1]), a następnie w czasie potopu szwedzkiego w 1657 r., kiedy to wojska szwedzkie i siedmiogrodzkie wymordowały około 1 tys. osób wyznania mojżeszowego.

Odbudowie gminy w latach 60. i 70. XVII stulecia sprzyjało m. in. potwierdzenie przez króla Jana Kazimierza w 1659 r. wcześniejszych przywilejów, w tym m. in. prawa do kupowania nieruchomości, swobody w prowadzeniu działalności handlowej oraz prawa produkcji i sprzedaży alkoholu. Przywileje te były w późniejszych latach potwierdzane przez kolejnych monarchów. W 1676 r. Łuków był jednym z największych skupisk ludności żydowskiej w okolicy, a tutejszy kahał – jednym z najsilniejszych w całym województwie lubelskim, obejmując swoimi wpływami aż 163 okoliczne miejscowości.

Pod koniec XVIII w. Żydzi zamieszkiwali przy Rynku i przy ulicy Koziej, a centrum dzielnicy żydowskiej mieściło się w obrębie ulicy Brzeskiej, Kościelnej i Trzebieskiej, przy której znajdowała się synagoga (u zbiegu Staropijarskiej i Bóżniczej), bet midrasz oraz mykwa. Żydzi mieszkali też przy ulicy Browarnej, zaś w jurydyce Cieszkowizna znajdowały się trzy karczmy dworskie przez nich arendowane.

Na przełomie XVIII i XIX w. społeczność żydowska w Łukowie szybko rozwijała się pod względem demograficznym. Z czasem wysunęła się w mieście na pierwszoplanowe pozycje pod względem ekonomicznym i liczebnościowym. W połowie XIX w. pod nadzorem gminy znajdowała się bożnica, murowany bet midrasz, dwuizbowy drewniany przytułek oraz drewniany budynek mykwy przy ulicy Staropijarskiej.

W XIX w. dużym poparciem wśród łukowskich Żydów cieszył się ruch chasydzki. W mieście działało kilka sztibli skupiających zwolenników cadyków z Kocka, Radzynia, Aleksandrowa Łódzkiego i Góry Kalwarii. W 1906 r. powstał tu dwór cadyka Hersza Morgensterna, prawnuka cadyka z Kocka – słynnego Menachema Mendla Morgensterna. W mieście działała też znana jesziwa prowadzona przez Samuela Szlojmę Brauna, rabina Łukowa od 1901 roku.

W pierwszych latach XX w. miasto przeżywało okres względnej prosperity gospodarczej, co wpływało korzystnie na sytuację ekonomiczną mieszkających tu Żydów. W 1906 r. przeniesiono z Warszawy fabrykę obuwia, w której znalazła zatrudnienie duża liczba żydowskich robotników. W mieście powstawały wówczas także żydowskie partie polityczne, m.in. Bund; rozwijał się ruch syjonistyczny. Jeszcze przed zakończeniem I wojny światowej społeczność żydowska posiadała własną reprezentację we władzach lokalnych.

W latach 20. i 30. XX w. żydowska społeczność Łukowa szybko rozwijała się pod względem ekonomicznym. Spośród działających tu 530 przedsiębiorstw i podmiotów handlowych – 85% należało do Żydów. W mieście funkcjonowało kilka żydowskich stowarzyszeń kupieckich i rzemieślniczych oraz cechy rzemieślnicze. W latach 20. XX w. w Łukowie kwitło żydowskie życie polityczne. Działały tu wówczas m. in. partia Ogólnych Syjonistów, Poalej Syjon Prawica, Mizrachi, Żydowska Partia Ludowa i Aguda, a także lewicowe i syjonistyczne organizacje młodzieżowe (Cukunft, Ha-Szomer ha-Cair, Hehaluc, Betar). Największym poparciem cieszyła się ortodoksyjna Aguda, która aż do 1931 r. skupiała w swoich rękach niemal całą władzę w gminie żydowskiej. W wyborach do rady miasta w 1919 i 1927 r. przedstawiciele partii żydowskich uzyskiwali każdorazowo 10 spośród 24 mandatów. W 1927 r. w mieście ukazywała się lokalna gazeta – „Dos Łukower Wort”, zaś w 1931 r. ukazało się kilka numerów tygodnika „Łukower Najes”. Działał także robotniczy klub sportowy Hapoel.

W okresie międzywojennym, oprócz prywatnych chederów i co najmniej dwóch działających przy gminie szkół Talmud-Tora, w Łukowie istniała prywatna, czteroklasowa szkoła prowadzona pod auspicjami Mizrachi, funkcjonująca od 1923 r. jako publiczna szkoła państwowa. Dzieci żydowskie uczęszczały także do szkoły powszechnej nr 1, stanowiąc około 50% jej uczniów. Od 1928 r. w Łukowie działała czteroklasowa szkoła podstawowa prowadzona pod patronatem organizacji CISzO (Centrale Jidysze Szul Organizacje), zamknięta w połowie lat 30. XX w. ze względu na trudności finansowe. W mieście funkcjonowało też kilka żydowskich bibliotek, m.in. Żydowska Biblioteka Ludowa z czytelnią.

Pod koniec lat 30. XX w., wskutek załamania gospodarczego wywołanego ogólnoświatowym kryzysem, zamknięto część spośród działających w Łukowie zakładów przemysłowych, co wywołało znaczne bezrobocie i pogorszenie się sytuacji ekonomicznej miejscowej społeczności żydowskiej. Na fali wzrostu nastrojów antysemickich, polscy nacjonaliści wzywali do bojkotowania żydowskich sklepów i zakładów rzemieślniczych, dochodziło też do demolowania budynków należących do Żydów. Ostatnim rabinem Łukowa był Aron Nuta Frajberg.

Po zajęciu miasta przez armię niemiecką 19 września 1939 r. okupanci rozstrzelali kilkudziesięciu Żydów oraz spalili 25 domów żydowskich. Był to odwet za podjęcie próby obrony miasta. Kilka dni później do Łukowa wkroczyli Sowieci. Gdy wycofywali się w październiku 1939 r., wraz z Armią Czerwoną uciekło około 500 Żydów.

Po ponownym zajęciu miasta przez Niemców miała miejsce kolejna egzekucja, w której zamordowano około 70 Żydów. Na przełomie listopada i grudnia 1939 r. do miasta przesiedlono ok. 2,5 tys. Żydów z Serocka, Nasielska i Suwałk, w 1940 r. – ok. 1 tys. Żydów z Mławy, a w maju 1942 r. – ponad 2 tys. Żydów ze Słowacji. W maju 1941 r. utworzono w Łukowie dzielnicę żydowską, złożoną z trzech osobnych kwartałów. Po pewnym czasie została ona przekształcona w getto, którego teren został ogrodzony w połowie września 1942 roku. W przededniu likwidacji przebywało w nim niemal 11,5 tys. osób.

Akcja wywózkowa Żydów przez Niemców nastąpiła w październiku i listopadzie 1942 roku. Łącznie około 7 tys. Żydów z Łukowa zostało wywiezione do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady w Treblince. Około 2,2 tys. osób zamordowano na miejscu. W trakcie tych wydarzeń, 28 października 1942 r. utworzono getto przejściowe, do którego przesiedlono około 4,5 tys. Żydów z okolicznych miejscowości, m.in. Adamowa i Wojcieszkowa, a także Kocka, Tuchowicza i Trzebieszowa oraz gmin Stanin i Ulan. Część rozstrzelano na miejscu, pozostałych wywieziono do obozu zagłady w Treblince.

Po zakończeniu akcji wywózkowej w mieście Niemcy pozostawili niewielkie getto, ulokowane w kwartale pomiędzy ulicami: Kanałową, Jatkową i Międzyrzecką, pełniące funkcję obozu pracy. Przebywała tu grupa żydowskich robotników, zatrudnianych w magazynach gestapo oraz w działającej na terenie miasta niemieckiej firmie skupu jaj i drobiu. W grudniu 1942 r. rozstrzelano około 500 osób przebywających w getcie. 2 maja 1943 r. pozostałe ok. 4 tys. Żydów wywieziono do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady w Treblince.

Spośród przedwojennych mieszkańców Łukowa okupację przetrwało około 150 osób, większość na terenie Związku Radzieckiego. Po zakończeniu wojny znaczna część z nich wyjechała na Śląsk, a następnie wyemigrowała do Izraela, Europy Zachodniej i Stanów Zjednoczonych. W 1950 r. w mieście mieszkało jeszcze 6 Żydów.

Nota bibliograficzna

• Czubaszek K., Historia, Żydzi Łukowa i okolic [online] https://sites.google.com/site/jewishlukow/ [dostęp: 02.02.2021].
• Grabski A, Łuków, [w:] Żydzi w Polsce. Dzieje i kultura. Leksykon, red. J. Tomaszewski, A. Żbikowski, Warszawa 2001, s. 300.
• Lukow, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, t. 2, red. S. Spector, G. Wigoder, New York 2001, s. 766.
• Muszyńska J., Żydzi w miastach województwa sandomierskiego i lubelskiego w XVIII wieku. Studium osadnicze, Kielce 1998.
• Sefer Lukow. Gehelikt der chorew geworener kehile, red. B. Heller, Tel Awiw 1968.