Historia społeczności

Pierwsze wzmianki o Żydach w Łosicach pochodzą z drugiej połowy XVII wieku. Ich osadnictwo, protegowane przez starostów, miało zapewne związek z próbami odrodzenia miasta po klęskach przyniesionych przez powstanie Chmielnickiego, potop szwedzki i inne katastrofy dziejowe. Była to społeczność rzemieślniczo-handlowa, zajmująca się także produkcją i wyszynkiem napojów alkoholowych.

W XIX w. Łosice stanowiły ośrodek prowincjonalny, odsunięty od niosących ożywienie linii kolejowych, rozwijający się powoli głównie dzięki prowadzonej na dużą skalę uprawie ogórków. W 1862 r. na 1755 mieszkańców było 838 Żydów (47,7%); na 199 domów tylko 6 miało charakter murowany. W 1884 r. było już 2610 mieszkańców w 208 domach; funkcjonowała synagoga.

W okresie międzywojennym Łosice nadal pozostawały poza głównym nurtem wydarzeń, choć liczba mieszkańców była już nieco wyższa – ok. 3,9 tys. w 1928 roku. Wchodziły w skład powiatu konstantynowskiego, następnie siedleckiego. Żydzi zajmowali czołową rolę w miejscowym życiu gospodarczym. Funkcjonowały dwa banki, Kupiecki i Ludowy, hotel „Krakowski” Sz. Hochmana, gabinet lekarski Arona Hajdenwurcla. Do najważniejszych kupców należeli: Jankiel Cygelsztejn (zboże), Nuchim Goldman (alkohol), Moszko Perelmuter (ziemniaki), Lejbko Zemel (zboże). Był też ekspedytor Binem Wajman, kursujący z towarami na stację w Niemojkach. Żydzi prowadzili 5 piekarni, 4 młyny, 3 olejarnie, mydlarnię. Z usług warto wymienić 8 piwiarni, 5 herbaciarni, dwa zakłady fryzjerskie, dwie restauracje i kawiarnię. Oczywiście, posiadali też wiele placówek handlowych, znacznie liczniejszych niż dziś, w tym: 34 sklepy spożywcze (na 39 w Łosicach), 12 bławatnych, 12 galanteryjnych, 2 kolonialne, monopolowy oraz jedyny w mieście sklep tytoniowy. Było również kilkunastu kupców zbożowych i handlarzy skór. Wśród rzemieślników można wymienić m.in. 16 rzeźników, 8 szewców, 8 krawców, 5 czapników, 3 kowali, ślusarza i rymarza. Z instytucji społecznych warto wspomnieć szpital żydowski przy ul. Drohickiej (ob. ul. Kościuszki 10). W 1939 r. Łosice miały 5730 mieszkańców, z czego 48% stanowili Żydzi. Działała też żydowska szkoła religijna Talmud Tora[1.1].

W okresie okupacji niemieckiej podczas II wojny światowej centrum miasta zostało w dużym stopniu zniszczone. Zbombardowano synagogę, zniszczono cmentarz, a ludność żydowska została zamknięta w getcie. 22 sierpnia 1942 r. Niemcy rozstrzelali wszystkich chorych w szpitalu żydowskim. Był to sygnał do likwidacji dzielnicy zamkniętej. Niemcy wygnali Żydów z domów i zapędzili ich na rynek. Tam obrabowali zgromadzonych z kosztowności, a następnie sformowali konwój, który popędzili do Siedlec. Na miejscu pozostały niezabezpieczone mieszkania i sklepy, a także rynek – pełen trupów, osieroconych tłumoków i porzuconych ksiąg religijnych. W ciągu kolejnych dwóch pociągi wywiozły łosickich Żydów z Siedlec do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Treblinka.

Ponieważ w okolicy jeszcze przebywali Żydzi, Niemcy utworzyli w jednej z kamienic „małe getto”, w którym uwięzili do 40 osób. Te ofiary wywieźli do obozu zagłady Treblinka II jesienią 1942 roku.