Na początku lat 80. XIX wieku w Mińsku było kilka kółek organizacji „Narodnaja Wolja”. Ich członkowie uprawiali propagandę wśród robotników żydowskich.

Po 1880 r., aż do końca lat 90. XIX w., Mińsk stanowił centrum działalności organizacji socjalistów żydowskich: Bundu (miał w Mińsku około tysiąca członków), Poalej Syjon, a później także założonej w 1901 r. przez byłych członków Bundu Żydowskiej Niepodległej Partii Robotniczej pod wodzą Manii Szochat. W 1898 r. w Mińsku odbył się I Zjazd Rosyjskiej Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej.

W mieście była też duża liczba zwolenników syjonizmu. Jeszcze w 1882 r. powstała grupa pod nazwą „Kibuc Nidhe Israel”, stawiająca sobie za cel kupno ziemi w Palestynie. Przedstawiciele Mińska uczestniczyli w zjazdach ruchu Chowewej Syjon oraz w kongresach syjonistycznych. W 1902 r. w Mińsku odbyła się wielka konferencja syjonistów. W 1903 r. syjoniści utworzyli organizację samoobrony żydowskiej, a w trakcie rewolucji lat 1905–1907 odegrali ważną rolę w demonstracjach antyrządowych i strajkach. Posłem guberni mińskiej do I Dumy Państwowej został syjonista Szymon Rosenbaum (1860–1934). 

Po rewolucji lutowej w 1917 r. w Mińsku zaczęto wydawać kilka żydowskich czasopism w jidysz, w tym syjonistyczne „Der Jid” i bundowskie „Der Weker”. W języku rosyjskim w latach 1917–1918 było wydawane czasopismo „Che-Chawer” – organ syjonistycznej organizacji studenckiej. W wyborach do Zgromadzenia Ustawodawczego (1917) w guberni mińskiej na syjonistów głosowało 65,4 tys.; mandat otrzymał syjonista Julius Bruckus. W 1917 r. członek Bundu A. Wajnsztejn został wybrany na przewodniczącego Dumy miejskiej.

W 1918 r. Mińsk okupowali Niemcy. Zezwolili oni Żydom na przeprowadzenie wyborów do zarządu gminy. Większość głosów otrzymali syjoniści i Poalej Syjon. W tymże roku w Mińsku została utworzona organizacja He-Chaluc. Jej liczebność gwałtownie wzrosła na początku 1919 r. wskutek przyjazdu do miasta słynnego Josefa Trumpeldora. Trumpeldor zorganizował też w mieście dużą jednostkę samoobrony żydowskiej.

Po ustabilizowaniu się w Mińsku władzy sowieckiej (styczeń 1919 r.) wszystkie wydawnictwa żydowskie, oprócz bundowskiego „Der Weker” zostały zamknięte. Partie żydowskie zostały zlikwidowane na początku lat 20. XX wieku. Jedynym wyjątkiem była Poalej Syjon, która działała do 1928 roku. W latach 20. XX w. w Mińsku zamknięto też kilka synagog. Komunistyczna sekcja żydowska podjęła próbę utworzenia „czerwonej gminy żydowskiej”, na czele z „czerwonym rabinem”, ale z powodu sprzeciwu prawowiernych Żydów ta próba nie odniosła sukcesu.

Formą aktywności politycznej Żydów mińskich był ruch oporu w getcie stworzonym przez Niemców. Podziemie powstało tu w trzy tygodnie od utworzenia dzielnicy zamkniętej. Członkowie podziemia byli podzieleni na 23 grupy, stworzone zgodnie z zasadami konspiracji. Ruch oporu, do którego liderów należał Hersz (Grzegorz) Smolar, miał kontakty z podziemiem w całym Mińsku, w którym dużą rolę też odgrywali Żydzi – sekretarz podziemnego miejskiego komitetu partii Isaj Kaziniec i Masza Bruskina. Działacze ruchu oporu organizowali sabotaże i dywersje, kontrolowali działalność Judenratu, nawet wysyłali partyzantom część produkcji warsztatów i fabryk, działających na terenie getta. W getcie działała podziemna drukarnia; co jakiś czas ukazywało się pismo „Wiestnik Rodiny”. Tysiące Żydów uciekło z getta do lasów wokół miasta. Utworzyli siedem oddziałów partyzanckich. Oddział pod dowództwem D. Kejmacha zgładził we wrześniu 1943 r. niemieckiego gubernatora Białorusi Kubego.

W latach 70. XX w., w dniu 9 maja, tysiące Żydów z Mińska zbierały się na wiece przy pomniku zamordowanych Żydów miasta. Organizatorem ruchu żydowskiego, walczącego o godność narodową i prawo do repatriacji był emerytowany płk Jewgienij Dawidowicz.

W październiku 1988 r. w Mińsku zostało utworzone Towarzystwo Miłośników Kultury Żydowskiej im. Iziego Harika. Od stycznia 2002 r. ukazuje się miesięcznik „Awiw”. Współcześnie w Mińsku znajdują się siedziby władz centralnych organizacji i instytucji żydowskich Białorusi – Centrum Gmin Żydowskich i Związku Gmin Wyznaniowych Żydowskich Białorusi. W samym Mińsku działają m. in. gmina żydowska, dwie synagogi, szkoła dzienna „Or Awner”, szkoła niedzielna, jesziwa, przedszkole „Chesed Menachem”, Żydowski Klub Młodzieżowy, Klub Żydowski dla Kobiet. Ukazuje się periodyk pod nazwą „Bierija”.

Jurij Borysiuk

Bibliografia

Drukuj