W roku 1685 w Mińsku została założona pierwsza jesziwa, w której wykładał talmudysta, kabalista i kronikarz Ezechiel Halprin (1660?–1746?). W 1733 r. talmudysta Arie Lejb ben Aszer Ginzburg (1695–1785), autor traktatu Szaagat Arie (1765), założył drugą jesziwę. Do obu szkół przyjeżdżali uczniowie z całej przedrozbiorowej Rzeczypospolitej.

Kultura żydowska rozwijała się w okresie zaboru rosyjskiego. W latach 1808–1837 w Mińsku były dwie drukarnie żydowskie. Okres rozkwitu nadszedł na przełomie XIX i XX wieku. Działały wówczas rozliczne żydowskie placówki edukacyjne, towarzystwa i organizacje dobroczynne. Były to m. in. prywatna realna szkoła żydowska, żydowska szkoła początkowa, dwie szkoły dentystyczne, Talmud-Tora, kilka chederów, męska i żeńska szkoła rzemieślnicza, wieczorowe kursy języka angielskiego przy Żydowskim Towarzystwie Kolonizacyjnym. Funkcjonowały również m. in. Biblioteka Ludowa, wzorcowa farma rolnicza, szpital, oddział Towarzystwa Kolportażu Pism Oświatowych wśród Żydów w Rosji oraz Towarzystwo Ochrony Zdrowia Żydów. W 1910 r. było sześć jesziw.

Na początku lat 20. XX w., pod władzą sowiecką, powstały w Mińsku liczne placówki kulturalne pod kierownictwem Sekcji Żydowskiej, a także wiele szkół, w których językiem wykładowym był jidysz. W Instytucie Kultury Białoruskiej otwarto wydział żydowski z sekcją filologiczną, literacką i historyczną. Przy Uniwersytecie Białoruskim działał Żydowski Instytut Pedagogiczny. W Mińsku mieszkali pisarze żydowscy: Zelik Akselrod, Mosze Kulbak, Izi Charik, Mosze Tejf. W 1921 r. powstało Mińskie Żydowskie Studium Teatralne (w języku jidysz) na czele z M. Rafalskim. W latach 1922–1926 członkowie Studium kształcili się w Moskwie. W 1926 r. studium zostało przekształcone w Białoruski Państwowy Teatr Żydowski, któremu przekazano budynek dawnej mińskiej Synagogi Chóralnej.

Jeszcze w połowie lat 20. XX w. działała organizacja młodzieżowa ruchu Chabad pod nazwą „Tiferet Bachurim”. Aż do końca lat 30. XX w. środowisko to prowadziło w Mińsku swoją jesziwę.

W końcu lat 30. XX w. zostały zamknięte niemal wszystkie instytucje żydowskie, zwłaszcza szkoły. Wielu przedstawicieli kultury żydowskiej poddano represjom, a niektórzy z wymienionych postradali życie w czasie represji stalinowskich (Akselrod, Kulbak, Charik, Rafalski). W trakcie kolejnej kampanii prześladowań, w 1949 r. został zamknięty Białoruski Państwowy Teatr Żydowski. Wielu Żydów zwolniono z pracy, niektórych – aresztowano.

Na przełomie lat 70. i 80. XX wieku w Mińsku nieoficjalnie działały ulpany, w których uczono języka hebrajskiego, a także seminarium edukacyjne, na którym można było poznawać kulturę i historię Żydów. W połowie lat 80. XX w. pojawiło się bardzo wielu chętnych, pragnących poznawać język hebrajski, historię i kulturę Żydów. W październiku 1988 r. w Mińsku powstało Towarzystwo Miłośników Kultury Żydowskiej im. I. Charika. Obecnie w Mińsku działa żydowska szkoła dzienna „Or Awner”, szkoła niedzielna, jesziwa, przedszkole „Chesed Menachem”, żydowski klub młodzieżowy oraz klub żydowski dla kobiet. 

Jurij Borysiuk

Bibliografia

Drukuj