Początki historyczne Mszany Dolnej sięgają połowy XIII wieku. Według dzieła Jana Długosza O posiadłościach kościelnych, w 1254 r. miała tu istnieć osada leżąca nad potokiem Mschena (obecnie rzeka Mszanka)[1.1]. Długosz podaje również, że gród o nazwie Mszana  najprawdopodobniej założyli cystersi ze Szczyrzyca po 1308 r., na podstawie przywileju generalnego króla Władysława Łokietka. W 1345 r. król Kazimierz Wielki miał jakoby ufundować tutaj pierwszy kościół i uposażyć parafię w dobra. 

Jednak pierwszy oficjalny dokument wymieniający Mszanę pochodzi z 1369 roku. Wówczas król Kazimierz Wielki nadał osadzie prawa miejskie. W dokumentach z XIV i XV w. Mszana figuruje jako Mieścisko lub Stara Mszana. Istniała bowiem wówczas również inna osada o nazwie Mszana, położona w lewym dorzeczu Raby, na tzw. Zarabiu, lokowana w 1345 roku. Pod koniec XIV w. obie Mszany połączyły się w jeden ośrodek. Określenie Dolna (Interior) pojawiło się już w momencie lokacji w 1369 r., w celu odróżnienia od założonej w tym samym czasie pobliskiej wsi Mszana Górna (Mszana Superior).  

W 1400 r. Mszana Dolna w wyniku nadania królewskiego znalazła się w posiadaniu rodziny Ratołdów ze Skrzydlnej. W 1524 r. dobra mszańskie przejął Jan Pieniążek, a po nim Anna Bylińska. Po rozpadzie w 1532 r. starostwa nowotarskiego na starostwo nowotarskie, dzierżawę porębską i starostwo mszańskie, Mszana Dolna wraz z okolicznymi wioskami stanowiła starostwo niegrodowe. W 1639 r. król wydał przywilej, nadający Mszanie „prawo na targ tygodniowy co niedzielę i na pięć jarmarków w ciągu roku”.

Położenie Mszany Dolnej na skrzyżowaniu dolin rzek Raby i Mszanki oraz traktu handlowego Kraków – Koszyce stanowiło zasadniczy czynnik stymulujący rozwój osady. Stała się ona ważnym węzłem komunikacyjnym w regionie, gdzie kwitła działalność handlowa i rzemieślnicza. W miarę zwiększania się wymiany towarowej pomiędzy kupcami polskimi i węgierskimi rosło znaczenie i bogactwo Mszany. Od XVI w. biegła tędy tzw. droga królewska, na której pobierano opłaty mostowe od koni i pojazdów. Szlakiem tym eksportowano z Rzeczpospolitej na Węgry rozmaite towary: ołów, srebro, siarkę z Olkusza, oraz sól z Wieliczki. Z Węgier natomiast przywożono suszone śliwki, wino, sukna i konie. Miejscowa ludność specjalizowała się także w produkcji piwa, wódki i szkła.

Niestety w okresie wojen w Rzeczpospolitej w XVII w. nastąpił stopniowy upadek Mszany. Podczas najazdu szwedzkiego (1655–1660) miasto zostało doszczętnie spalone i zburzone. Nie podniosło się ono już z upadku i egzystowało do końca I Rzeczpospolitej jako mała wioska. W 1710 r. odbudowano zniszczony kościół i część zniszczonej zabudowy, jednak w 1714 r. podczas najazdu wojsk rosyjskich doszło do złupienia Mszany. Kryzys pogłębiło stacjonowanie w okolicy wojsk konfederacji barskiej (1768–1772) dokonujących licznych konfiskat. 

W 1772 r., w wyniku I rozbioru Polski, Mszana Dolna znalazła się w zaborze austriackim. W tym czasie panowała w mieście stagnacja. Ludność zajmowała się głównie rolnictwem. W 1821 r. wybudowano utwardzoną drogę do Rabki i Limanowej.  Rozwój ekonomiczny i demograficzny miejscowości nastąpił jednak dopiero w dobie autonomii galicyjskiej. Wówczas to powstały pierwsze zakłady przemysłowe, m. in. firma Ader z pobliskiego Jazowska założyła tu w 1880 r. fabrykę mebli giętych, a w 1885 r. wiedeńska firma C. Warhanek uruchomiła fabrykę konserw rybnych i pierwszy tartak parowy. Dodatkowym impulsem dla rozwoju było podniesienie Mszany po reformie administracyjnej w 1883 r. do rangi powiatu i przeniesienie tutaj siedziby Sądu Powiatowego z pobliskiej Skrzydlnej. Dalszy rozkwit nastąpił po wybudowaniu linii kolejowej z Czadcy do Husiatyna w latach 1880–1884 (tzw. galicyjskiej kolei transwersalnej). W czasie I wojny światowej w walkach z Rosjanami uczestniczyły w pobliskich lasach także oddziały polskich Legionów. Jeden z nich, dowodzony przez późniejszego marszałka, a wtedy oficera legionowego Edwarda Rydza-Śmigłego, stoczył zwycięską potyczkę z oddziałem kawalerii rosyjskiej w rejonie przełęczy Chyszówki koło Jurkowa. 

W dwudziestoleciu międzywojennym trwał dalszy rozwój miasta i wzrost jego znaczenia w regionie. Rozwijał się drobny przemysł. Rozbudowano także sieć dróg – m. in. szosę z Krakowa do Zakopanego oraz drogę z Lubnia przez Mszanę Dolną do Nowego Sącza. Sytuacja ekonomiczna ludności Mszany nie była jednak najlepsza. W latach dwudziestych XX w. panowało duże bezrobocie, stąd wielu ludzi podejmowało decyzję o emigracji. Ważnym czynnikiem stymulującym rozwój miasta stał się wzrost atrakcyjności turystycznej tego regionu. W latach 1930–1939 nastąpił rozwój miejscowości jako bazy turystycznej. Mszanę zamieszkiwało wówczas ok. 3 tys. mieszkańców, trudniących się głównie rolnictwem, rzemiosłem oraz pracujących w kilku miejscowych zakładach drobnego przemysłu, a także w usługach turystycznych. Niestety dalszy rozwój został powstrzymany przez wybuch II wojny światowej w 1939 roku. 

W czasie II wojny światowej, po zajęciu miasta przez okupantów niemieckich, prawie natychmiast powstał ruch oporu. W Mszanie i okolicy działała silna partyzantka, wiążąca siły niemieckie na tych terenach. W latach 1939–1945 Gorce stanowiły ważne ognisko działalności partyzanckiej. Na terenie Mszany Dolnej prowadzono również tajne nauczanie. Kierowała nim prof. Bronisława Szczepaniec. W styczniu 1945 r. na północno-wschodnich i południowo-zachodnich krańcach Mszany Dolnej (rejon osiedli Wójty i Krupciówka) toczyły się ciężkie walki z udziałem artylerii i czołgów, pomiędzy cofającymi się oddziałami niemieckimi i napierającymi od północy oddziałami sowieckimi. W wyniku tych walk w dniu 27 stycznia 1945 r. Mszana Dolna i jej okolice zostały zajęte przez wojska Armii Radzieckiej. 

Po 1945 r. nastąpił stopniowy wzrost znaczenia Mszany Dolnej jako ośrodka gospodarczego i kulturalnego dla miejscowości znajdujących się w jej najbliższej okolicy. Zaczęto budować nową infrastrukturę i budynki użyteczności publicznej. Powiększono sieć szlaków turystycznych, rozwijała się baza noclegowa, gastronomiczna i wypoczynkowa w samej Mszanie Dolnej oraz w okolicznych miejscowościach. W 1952 r. Mszana Dolna odzyskała prawa miejskie, rozpoczął się proces urbanizacji i przeobrażenia architektoniczne w budownictwie mieszkaniowym i komunikacyjnym. Przeprowadzono elektryfikację, gazyfikację, telefonizację oraz kanalizację. W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX w. wybudowano sieć wodociągów, dokonano regulacji rzek i potoków. Powstały nowe placówki oświatowe. Równocześnie zaczęło powoli zanikać tradycyjne pasterstwo górskie.

Nota bibliograficzna

• Maciejczak W., Mszana Dolna. Historia miasta, Mszana Dolna 1993.
• Maciejczak W., Mszana Dolna i okolice – przewodnik monograficzny, Mszana Dolna 1994.