Z powodu braku badań nad początkami osadnictwa żydowskiego w Małorycie, nie posiadamy informacji od kiedy Żydzi zaczęli się tam osiedlać. Być może pierwsi osadnicy żydowscy pojawili się we wsi w czasach Wielkiego Księstwa Litewskiego. Aż do początku XX w. gmina żydowska nie była ani bardzo liczna, ani nadto wpływowa. Na jej powolny rozwój wpłynął zakaz osiedlania się Żydów w osadach wiejskich na terenie Carskiej Rosji, który obowiązywał w latach 1882 – 1903. Jednak ci, którzy przybyli wcześniej, zostali. Spis ludności przeprowadzony w 1897 r. wykazał, że wśród 1480 mieszkańców Małoryty było zaledwie 227 Żydów. Stanowili oni 15% ludności.

Ograniczenie dotyczące osadnictwa Żydów na wsi zostało zniesione 09.12.1903 roku. Fakt ten wpłynął na powiększenie i rozwój gospodarczy gminy żydowskiej również w Małorycie. Rozwojowi gminy sprzyjała dobra koniunktura gospodarcza oraz bliskość dużego centrum przemysłowego – Brześcia. Dzięki temu możliwy był również handel drewnem, co wpłynęło na rozwój i powstawanie tartaków w pobliskiej w Małorycie. Właścicielem jednego z nich był mieszczanin S. Kagan. W 1901 r. pracowało u niego 18 najemników. W 1907 r. przedsiębiorstwo stało się własnością Opatowskiego.

Konieczność finansowego wspierania miejscowych przedsiębiorców zaowocowała powstawaniem towarzystw i spółek. W 1912 r. w Małorycie działała żydowska spółka pożyczkowo-oszczędnościowa, która udzielała kredytów społeczności żydowskiej. W 1913 r. posiadali jedyny w Małorycie magazyn farmaceutyków. Byli też właścicielami obu sklepów z mąką, sklepu z galanterią i drewnem.

Na rozwój gminy żydowskiej negatywnie wpłynął wybuch I wojny światowej w 1914 r. oraz spowodowane nią kataklizmy społeczno-gospodarcze i polityczne. Wojna sparaliżowała pracę przedsiębiorstw przemysłowych, należących do Żydów. Kontakty handlowe sprowadzały się do nic nieznaczących rozliczeń. Na terenach okupowanych przez sowietów wcielano w życie politykę komunizmu wojennego. Bogatym mieszkańcom, przede wszystkim żydowskim handlarzom, zabierano towary. Moszce Wirnerowi zarekwirowano 30 pudów soli oraz kilka zwojów płótna. Zdarzały się przypadki wśród Żydów sympatyzowania z władzą sowiecką. Niektórzy z nich współpracowali z Komitetem Rewolucyjnym, a także uczestniczyli w socjalistycznym przeobrażeniu miasteczka. Przewodniczącym Oddziału ds. Ziemi został Żyd Fuks. Jego obowiązkiem było wywłaszczenie obszarniczych gruntów rolnych oraz ich podział między chłopów. Gdy okupanci odeszli z Małoryty, Fuks pozostał i zajął się handlem. Na początku lat 20. XX w. posiadał w miasteczku sklep spożywczy.

W 1921 r. ludność żydowska Małoryty stanowiła 753 osoby, tj. 43% mieszkańców. Życie społeczne i polityczne Żydów nie było tak różnorodne, jak w Brześciu czy Pińsku – dużych miastach powiatowych województwa poleskiego. Jednak również w Małorycie żyli zwolennicy partii i ruchów politycznych.

Po zakończeniu I wojny (1918 r.),  Żydzi zajmowali w miasteczku stanowiska ważne pod względem gospodarczym. Należały do nich różne przedsiębiorstwa przemysłowe. Hamer był właścicielem największej fabryki dykty, otwartej w 1931 roku. Do wybuchu wojny w 1939 r.  zatrudniała od 16 do 84 robotników. Liczba pracowników uwarunkowana była od ilości dostępnego surowca. W Warszawie, Krakowie, Bydgoszczy, Lwowie oraz w innych miastach działały filie przedsiębiorstwa. Fabryka Hamera zajmowała ważne miejsce na rynku, dzięki produkcji dykty wysokiej jakości. Blisko ¼ towaru eksportowano do Holandii. Dzięki kontaktom handlowym ważnym rynkiem zbytu była również Palestyna[1.1]. Dwa tartaki należały do Barenholtza i Korenbauma oraz Herclicha i Alerganta. Hamer i Herclich byli także właścicielami młyna. Maślarnia stanowiła własność przedsiębiorcy żydowskiego Tennenbauma.

W okresie II Rzeczpospolitej Żydzi uczestniczyli w życiu miasteczka. Odegrali również bardzo znaczącą rolę w procesie modernizacji miejscowości. Abram Barenholtz, właściciel tartaku i elektrowni, zawarł umowę dotyczącą oświetlenia ulic i budynków w gminie. Kształcili dzieci w szkołach powszechnych. Angażowali się w życie polityczne. W 1930 r. zajmowali dwa stanowiska (na dziesięć) w radzie gminy. Byli to: Jankiel Korenbaum i Aron Bregman[1.2]. W dniu 19.03.1930 r. z inicjatywy Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem podczas świętowania imienin marszałka Józefa Piłsudskiego w synagodze Małoryty – tak jak w miejscowym kościele – odbyły się nabożeństwa[1.3].

W Małorycie działały ośrodki partii i organizacji żydowskich. Mocna – jak w wielu miasteczkach województwa poleskiego – była grupa syjonistów. Życie kulturalne społeczności żydowskiej było dość aktywne. W latach 30. XX w. w Małorycie funkcjonowały dwie biblioteki żydowskie, które zostały zarejestrowane przez gminę. Utrzymywało je towarzystwo edukacji młodzieży żydowskiej „Liga Kultury” oraz towarzystwo żydowskie „Frager”[1.4]. Młodzież żydowska korzystała także ze znajdujących się w miasteczku biblioteki polskiej i rosyjskiej. W okresie międzywojennym w sztetlu istniały przy gminie bractwa dobroczynne opiekujące się chorymi: Linat ha-Cedek, Bikkur Cholim (z hebr. pielęgnowanie chorych) oraz inne pomagające współwyznawcom w potrzebie. Istniała także niskoprocentowa lub bezprocentowa kasa pożyczkowa Gemilas Chesed (z hebr. pożyczka miłosierdzia), wspierająca rzemieślników oraz żydowski bank spółdzielczy.

Przed 1939 r. część z Żydów z Małoryty wyemigrowała do Palestyny oraz innych państw. Nie posiadamy dokładnych informacji na ten temat.  Nadejście Armii Czerwonej 17.09.1939 r. oraz ustanowienie nowej władzy otworzyły kolejny rozdział w życiu gminy żydowskiej. Sowiecki okupant zlikwidował wszystkie żydowskie placówki kulturalne, religijne i społeczne. Jedyną szkołą była szkoła sowiecka. Za tajne nauczanie w chederach mełamedzi byli karani sądownie. W 1940 r. spośród 34 szkół powiatu Małoryta, które istniały do września 1939 r., działała tylko jedna szkoła żydowska[1.5].  
Ludności żydowskiej odbierano przedsiębiorstwa handlowe i przemysłowe. Nowa władza upaństwowiła działające w Małorycie fabryki oraz elektrownię. Los ich właścicieli był tragiczny. Musieli wyjechać, w przeciwnym wypadku czekały ich represje. Ludność „nierobotnicza” była prześladowana przez reżim stalinowski – aresztowania i zsyłki w głąb ZSRS. Jesienią 1939 r. obywateli II Rzeczypospolitej zmuszano do wyrabiania nowych dowodów osobistych i przyjmowania obywatelstwa sowieckiego[1.6].

Żydowscy rzemieślnicy musieli tworzyć spółdzielnie. W powiecie Małoryta została utworzona spółdzielnia szewców[1.1.5]. Umożliwiało to władzom kontrolę pracy. W latach 1939–1941 do Małoryty przyjechało wielu urzędników sowieckich, w tym również Żydów. Przybyli Żydzi zajmowali wysokie stanowiska w administracji i urzędach. Na czele sądu ludowego w Małorycie stanął sędzia Frenkel. Wygłaszał odczyty o sowieckim sądownictwie i ustawodawstwie w ZSSR, a także publikował teksty w obwodowej gazecie partyjnej „Заря” (z ros. „Zorza”)[1.7]. Pisał m.in. o niesprawiedliwym sądownictwie w II Rzeczypospolitej. Jego zdaniem w Polsce sędziami zostawali tylko ludzie bogaci. Starał się, żeby ludność miejscowa uwierzyła w humanizm sądownictwa sowieckiego. Ze źródeł wiemy, że nowy – sowiecki sąd w Małorycie działał na zasadzie walki klas. Z powodów ideologicznych zwolniono z aresztu uczestników zbrojnego napadu i oskarżonych o zabójstwo polskiego sołtysa.

22.06.1941 r. – w dniu inwazji Niemiec na ZSSR – jednostki Wehrmachtu zajęły Małorytę. Ludność żydowska nie miała czasu na ewakuację. Zgodnie z podziałem administracyjnym terenów okupowanych przez Niemców, Małoryta znalazła się w okręgu Brześć Litewski Komisariatu Generalnego „Wołyń i Podole”.
Jesienią 1941 r. w północno-zachodniej części miasteczka utworzono getto, do którego spędzano żydowskie rodziny z Małoryty i pobliskich wsi. Na getto przeznaczono 50 domów, których mieszkańców wcześniej wysiedlono. Jego teren został otoczony drutem kolczastym, a przy ogrodzeniu postawiono uzbrojony patrol, który pełnił dyżury przez całą dobę. W getcie znalazło się ponad 2 tys. osób narodowości żydowskiej. W każdym domu mieszkało 40–60 osób. Władze okupacyjne uważały, że w ten sposób łatwiej będzie wykorzystać więźniów getta – przebywających na terenie zamkniętym – do przymusowych prac. Ludzie pracowali nawet za najmniejszą rację żywnościową. Z powodu ciasnoty i tłoku w getcie panował straszliwy brud. Nie było mowy o przestrzeganiu norm sanitarnych. Z powodu licznych chorób, zwiększyła się umieralność mieszkańców getta. Żydzi oraz pozostali mieszkańcy Małoryty, pod groźbą okrutnych kar cielesnych, mieli zakaz kontaktowania się z innymi nacjami. Tych, którzy próbowali rozmawiać, Niemcy bili gumowymi pałkami i wężami, w środku których były metalowe kulki (szrapnele). Pomimo niebezpieczeństwa mieszkańcy Małoryty i okolicznych wiosek przynosili do getta jedzenie, pomagając w ten sposób jego mieszkańcom pozostającym bez źródeł utrzymania. Niewykluczone, że oprócz wymiany handlowej miała miejsce bezinteresowna pomoc dawnym sąsiadom. 

Do getta w Małorycie przywieziono również 339 osób z getta w Żabince. Gehenna Żydów małoryckich trwała do czerwca 1942 roku. Wtedy przybył z Łucka (obecnie Ukraina) major Rose, kierownik batalionów oprawców z gestapo i SD Okręgu Generalnego „Wołyń i Podole”. Razem z nim przyjechali członkowie jednostki gestapo o nazwie „Norymberga”. Mógł to być oddział z „Norymbergi” przy 310 batalionie policji. Do pomocy przy eksterminacji ludności żydowskiej, przysłano jednostkę nacjonalistów (kolaborantów) ukraińskich, na czele z Markowskim (dawnym pułkownikiem w wojsku Petlury), który w latach okupacji niemieckiej dobrowolnie służył Niemcom. Niedługo przed tą akcją zaczął kierować policją w powiecie Małoryta. 

Na rozkaz majora Rose oddział gestapowców przystąpił do egzekucji mieszkańców getta. W trakcie akcji, która rozpoczęła się 07.07.1942 r. po południu, teren getta został otoczony przez oprawców. Niemcy wybrali mężczyzn, których konwojowali w okolice pagórka Pieszczanka[1.8], położonego kilometr na północny zachód od Małoryty, gdzie rozstrzelano wszystkich mężczyzn. Ludzie w getcie oszaleli ze strachu, wpadli w panikę, wielu próbowało uciekać, ale ci od razu zostali zabici przez wartowników. Kobiety i dzieci, które pozostały w getcie, wypędzono z domów. Oprawcy zapędzili je w jedno miejsce pod gołym niebem, gdzie stali przez całą noc pod czujną obserwacją. Od rana gestapo i policjanci rozstrzeliwali ostatnich więźniów getta. Kobiety i dzieci – w grupach po 40-50 osób – konwojowano w okolice Pieszczanki, gdzie dzień wcześniej zamordowano ich mężów, synów i ojców. Ofiary zmuszano do stawania na brzegu dołu, po czym strzelano do nich z broni maszynowej[1.1.8]. Niektórym więźniom kazano rozebrać się przed egzekucją. Tych, którzy byli ranni, policjanci mieli dobić już w dołach. Do południa egzekucja się zakończyła. Potem odzież i obuwie zamordowanych zostały załadowane na dwa duże wozy i przewiezione do miasteczka. Podczas likwidacji mieszkańców getta, oprawcy pod karą śmierci zabronili pozostałym mieszkańcom Małoryty opuszczania domów i spoglądania w okna. Ci, którzy mieszkali w bezpośrednim sąsiedztwie miejsca egzekucji, musieli leżeć na podłodze. Cały majątek pozostawiony w getcie zrabowali Niemcy i policjanci.

Podczas okupacji niemieckiej w Małorycie działała szkoła, która przygotowywała policjantów-szucmanów. Niektórzy miejscowi zostali, sprawnymi i oddanymi pomocnikami Niemców podczas eksterminacji Żydów oraz osób innej narodowości. W mordowaniu więźniów getta aktywnie uczestniczyli: komendant policji Zachar Kwiatkowski, policjanci Iwan Kuźmin, Konstatnin Komarow, Nikołaj Gonczik i Wasyl Strunic. Byli nie tylko obecni w czasie egzekucji, ale również osobiście rozstrzeliwali Żydów w czerwcu 1942 r., a także później. Gdy w lipcu 1944 r. wojska niemieckie wycofywały się, bandytom udało się zbiec razem z nimi. Sowiecki akt oskarżenia mówi, że ci „zdrajcy Ojczyzny, w obawie przed karą mającą ich spotkać ze strony naszego narodu, uciekli wraz ze swymi mocodawcami”[1.9].

Po wyzwoleniu miasteczka od razu dokonano oględzin miejsc egzekucji, a także części szczątków, ekshumowanych z mogił zbiorowych. Specjalnie powołana organizacja śledcza („Nadzwyczajna komisja państwowa do spraw ustalenia i badania zbrodni najeźdźców niemiecko-faszystowskich oraz ich popleczników”, w skrócie CzGK) stwierdziła, że w przysiółku Małoryta zamordowano blisko 3 tys. osób[1.10]. W okresie okupacji w Małorycie zamordowano ok. 2 tys. Żydów – pochodzących z miasteczka i powiatu Małoryta. Według oficjalnych danych w lipcu 1942 r. zamordowano 2 tys. osób. W okolicach sztetla Niemcy oraz ich poplecznicy wyłapywali Żydów, którzy uciekli z gett w Brześciu i innych miejscowościach.

Według danych zawartych w dokumentach źródłowych w getcie w Małorycie (uwzględniając liczbę Żydów, przywiezionych z innych miejscowości) przebywało ok. 3,5 tys. więźniów. Zagładę przeżyły pojedyncze osoby. Niektórym Żydom udawało się ukryć w lesie. Jeden z ocalałych znalazł w porzuconym żydowskim domu kilka kartek z „Tory”. Po Zagładzie wspólnota żydowska w Małorycie już się nie odrodziła.

Tłumaczenie: Irena Kulesza

Bibliografia

• Aronov Ch., Katastrofa jevropejs̓koho jevrejstva pid czas druhoji svitovoji vijny, Kijew 2000, s. 113.
• Dean M., Collaboration in the Holocaust. Crimes of the Local Police in Belorussia and Ukraine 1941–1944, Nowy Jork 2000, s. 73.
• Elenskaja I.E., Rozenblat J.S., Małorita, [w:] Holokost na teritorii SSSR, red. I.A. Altman, Moskwa 2009, s. 564.
• D. Kotik, Dokumienty po istorii jevriejev zapadnij Biełarusi v fondah Gosudarstviennogo Archiwa Briestskoj Obłasti (1921–1939), [w:] Matieriały wos̓moj jeżegodnoj mieżdunarodnoj mieżdiscyplinarnoj konfierencyi po iudaikie, vypusk 8, czast̓ 1, Moskwa 2001, s. 91.
• Małorita, [w:] Rossijskaja jevriejskaja encykłapiedyja [online]  https://www.rujen.ru/index.php/%D0%9C%D0%90%D0%9B%D0%9E%D0%A0%D0%98%D0%A2%D0%90  [dostęp: 23.02.2021].
• Małaryta, [w:] Harady i vioski Biełarusi. Encykłapedyja, t. 3, cz. 2: Bresckaja vobłasc', red. G. Paszkouv, Mińsk 2006, s. 326.
• Nacystskaja politika gienocyda i „vyżżenoj ziemli” v Biełorussii, red.W.  Łobanok, Mińsk 1984, s. 228.
• Protokoł doprosa żytiela miestnosti Małorita, Pietra Struka ot 7 nojabria от 07.11.1922 goda, [w:] Pamiac̓. Historyka-dakumientalnaja chronika Małaryckaha rajona, Mińsk 1998, s. 136.
• Protokoł doprosa żytiela miestnosti Małorita, Pietra Struka ot 7 nojabria от 7 nojabria 1922 goda, [w:] Pamiac̓. Historyka-dakumientalnaja chronika Małaryckaha rajona, Mińsk 1998, s. 136.
• Rozenbłat E., I. Jelenskaja, Pinskije jevriei, Brześć 1997, s. 45.
• Simon A., Bashert. A granddaughter's Holocaust quest, Jackson 2002, s. 128.
• Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. 8: Województwo Poleskie, Warszawa 1924, s. 6.
• Svidietelstvujut pałaczi. Unicztożenije jevriejev na okkupirovannoj teritorii Biełarusi v 1941–1944 godach. Dokumenty i materiały, Mińsk 2009, s. 149.
• Sviedenija o Małorickoj gminie, [w:] Pamiac̓. Historyka-dakumientalnaja chronika Małaryckaha rajona, Mińsk 1998, s. 128..
• The United States Holocaust Memorial Museum Encyclopaedia of Camps and Ghettos, 1939–1945, t. 2: Ghettos in German-Occupied Eastern Europe, red. G. P. Megargee, M. Dean, Bloomington 2012, s. 1417. 
• Warhaftig Z., Refugee and survivor. Rescue efforts during the Holocaust, Jerozolima 1988, s. 35.