Żydzi osiedlili się w Mordach w drugiej połowie XVII wieku. Ich osadnictwo nie podlegało ograniczeniom. W XIX w. liczebność ludności żydowskiej w Mordach rosła. Większość Żydów zajmowała się handel obwoźnym oraz obrotem produktami żywnościowymi, nabywanymi w okolicy. Byli też rzemieślnicy, zwłaszcza krawcy czy szewcy.

Życie społeczne toczzyło się wokół synagog i bet midraszu. Społeczność miała charakter w dużym stopniu chasydzki. W miasteczku znajdowało się kilka sztybli (chasydzkich domów modlitwy), należących do zwolenników cadyków z Góry Kalwarii (Ger), Radzynia i Międzyrzeca. W latach 80. XIX w. Mordechaj Dawid Alpert, syn rabina Chaima Szabtaja Alperta, autora ksiąg Jad Mordechaj i Binjan Dawid został rabinem miasta.

Jesienią 1915 r. miasto znalazło się pod okupacją niemiecką. Zniesiono uprzednie ograniczenia nałożone na życie publiczne i polityczne. W 1916 r. powstała publiczna biblioteka, a w 1917 r. – lokalne organizacje Bundu i syjonistów.

Podczas wojny polsko-sowieckiej w 1920 r. Armia Czerwona okupowała Mordy przez dwa tygodnie. Po odbiciu miasta przez Wojsko Polskie, w połowie września 1920 r., doszło do pogromu dokonanego przez żołnierzy. Zginął w nim miejscowy przywódca Bundu Izrael Lederman. Czterech aktywistów tej organizacji zostało oskarżonych o popieranie bolszewików. Po procesie zostali ukarani śmiercią.

W okresie międzywojennym aktywność polityczna Żydów z Mord znacznie wzrosła. Najliczniejszą partią była wówczas Poalej Syjon, działały również organizacje młodzieżowe – Ha-Szomer ha-Cair i Ceirej Syjon. We wczesnych latach 30. XX wieku syjoniści-rewizjoniści utworzyli oddział Brit Ha-Chajal – organizacji gromadzącej Żydów-żołnierzy Wojska Polskiego. W ostatnich wyborach do gminy, jakie odbyły się w 1937 r. wygrała konserwatywna Aguda, otrzymując 3 z 7 mandatów. Po dwa mandaty otrzymali rewizjoniści i Związek Rzemieślników.

W 1922 r. otwarto dom kultury, prowadzony przez Tarbut. Ok. 1925 r. zarysował się spór o bibliotekę; młodzi komuniści skarżyli się, że trwa w niej promocja syjonistów. Także w 1925 r. złożono do władz wniosek o otwarcie szkoły żydowskiej. Po jego odrzuceniu rodzice musieli posyłać dzieci do szkoły w Siedlcach.

We wrześniu 1939 r. Mordy zostały zbombardowane przez niemiecką Luftwaffe. Większość domów w miasteczku spłonęła. Zaraz po wejściu do miasta niemieccy żołnierze zastrzelili Mordechaja Laskiego – niepełnosprawnego weterana I wojny światowej. Po dwóch Niemcy opuścili Mordy, a na ich miejsce pojawiła się Armia Czerwona. Tygodnie później z kolei Armia Czerwona wyniosła się z miasta, a powróciła armia niemiecka. Ze  względu na bliskość Bugu, tysiące uchodźców z Warszawy zatrzymywało się tutaj „tranzytem” w drodze na wschód.  W Mordach działała siatka polskich przemytników, którzy za opłatą przemycali Żydów na tereny kontrolowane przez Sowietów.

Na rozkaz okupanta powstał Judenrat. W jego skład weszli: ostatni przewodniczący gminy Mosze Gerszon Lewenberg oraz trzech syjonistów-rewizjonistów: Arie Fajnzilber, Aron Fajnzilber i Mordechaj Furman W 1940 r. Niemcy kilkakrotnie pobierali od Żydów wysokie kontrybucje. Do miasta – w którym było już 2 tys. miejscowych – napływali nadal żydowscy uchodźcy. (w których już w tego mieszkało ok. 2000 Żydów): w maju 1940 r. – 172 Żydów z Łodzi, Siedlec, Mławy; w czerwcu tego roku – 259 z Łodzi, Kalisza, Poznania i Krakowa. W okolicach miasta powstał niemiecki nazistowski obóz pracy przymusowej. Żydzi z Mord, Siedlec, Sokołowa i Węgrowa zmuszeni zostali do pracy przy osuszaniu bagien. Wiosną 1941 r. dotarło 500 żydowskich robotników z Warszawy. Warszawski Judenrat przysyłał dla nich paczki z żywnością i papierosami.

W czerwcu 1941 r., po wybuchu wojny radziecko-niemieckiej, Niemcy utworzyli getto. W maju 1942 r. przebywało w nim 3817 Żydów. Tutejsze getto miało charakter otwarty, istniały codzienne więzi handlowe z polskim otoczeniem. Volksdeutsch Eckhardt, który był odpowiedzialny za dzielnicę żydowską, był relatywnie liberalny. Kilkakrotnie zdarzyło mu się odpowiedzieć pozytywnie na prośby Judenratu o zwolnienie Żydów z obowiązku pracy przymusowej.

W styczniu 1942 r. 15 żydowskich chłopców 15–17 lat uciekło z obozu pracy przymusowej i powróciło do getta w Mordach. Kiedy Niemcy dowiedzieli się o tym, oddziały SS przybyły do miasteczka z żądaniem, aby Judenrat wydał uciekinierów. Rada Żydowska nie miała innego wyjścia. Los uciekinierów pozostał nieznany. W owym czasie zdarzały też się egzekucje Żydów jako kara za przemycanie żywności do getta.

Getto w Mordach zostało zlikwidowane podczas „akcji” w dzień szabatu – 22 sierpnia 1942 roku. Wszyscy więźniowie getta, ok. 3,5 tys. osób, zostali zapędzeni do Siedlec, a stamtąd wywiezieni do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Treblinka wspólnym transportem wraz z Żydami z Siedlec, Łosic i innych miejscowości.    

Po wyzwoleniu ok. 20 Żydów z Mord powróciło, aby ponownie osiąść w miasteczku. W maju 1945 r. 12 z nich, w tym Szymon Garbarz (lat 25) i jego brat Adam Garbarz (lat 21) zostało zamordowanych przez „partyzantów”. Po tym zdarzeniu pozostali Żydzi z Mord wyjechali do Warszawy.

Bibliografia:

• Archiwa Yad Vashem w Jerozolimie, nr sygn. 03/3423, 3544, 3546.
• Centralne Archiwa Syjonistyczne w Jerozolimie, nr sygn. S6/1868, S5/1707, 1801.
• Mordy, [w:] Pinkas Ha-Kehillot Polin, Encyclopedia of Jewish Communities in Poland, t. VII, red. A. Wein, Jerusalem 1999, ss. 295–297.
• Sefer Radzyn, red. Y. Zigelman, Tel Aviv 1957.
• Wein A., Pinkas bractwa pogrzebowego w Mordach, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1967, nr 63.