Cmentarz żydowski w Nowym Żmigrodzie znajduje w północno-wschodniej części miejscowości, po wschodniej stronie ul. Jasielskiej, około 1 km od rynku. Zajmuje działkę nr geod. 226, o kształcie zbliżonym do wydłużonego prostokąta o powierzchni 1,73 ha. Leży na zboczu wzniesienia, łagodnie opadającego w kierunku północno-wschodnim.

Dokładna data założenia nie jest znana. Nastąpiło to na przełomie XVI i XVII w., w okresie kształtowania się struktur gminy wyznaniowej żydowskiej. Na przestrzeni dziejów było to miejsce pochówków zmarłych nie tylko z Nowego Żmigrodu, ale także z innych miejscowości, m. in. Dębowca, Gorlic, Jasła i Osieka[1.1].

Wiadomo, że przed 1939 r. ogrodzenie składało się z muru z kamienia oraz muru z betonu (mur ogrodzeniowy jest częściowo zachowany). Od strony południowo-wschodniej dostęp do cmentarza zabezpieczał ciek wodny i skarpa. Przy wejściu znajdował się drewniany dom przedpogrzebowy. Wzmiankowany strumień zapewniał wodę do rytualnych ablucji. Powierzchnia cmentarza była sukcesywnie powiększana, o czym świadczą relikty betonowego muru.

W latach 1941–1942 Niemcy przeprowadzali tu egzekucje ludności żydowskiej. Ofiary chowano na miejscu. Pogrzebano tu również zwłoki kilkudziesięciu osób rozstrzelanych na terenie miasta w 1942 roku. W 1943 roku rozstrzelano i pochowano trzy osoby narodowości romskiej. W czasie drugiej wojny światowej Niemcy rozpoczęli też proces dewastacji cmentarza, który trwał również po okupacji. W 1955 r. spoczął tu Pinkas Wohlmut – ostatni żydowski mieszkaniec Nowego Żmigrodu, zmarły 22 czerwca 1955 roku. Był to ostatni znany pogrzeb na cmentarzu. W latach 60. XX w. ostatecznej destrukcji uległ dom przedpogrzebowy.

W obrębie nekropolii znajduje się ok. 600 nagrobków w różnym stanie zachowania. Wyraźny jest podział na starą (od zachodu) i nową (od wschodu) część cmentarza. Największa koncentracja macew występuje w środkowych sektorach, gdzie zachowała się pewna liczba nagrobków z XVIII wieku. Najstarszy pochodzi z 1742 roku[1.2]. Większość nagrobków wykonana jest z piaskowca drobnoziarnistego. W najnowszej części cmentarza można znaleźć macewy z betonu oraz betonowe obramienia grobów. Tu również znajdują się nagrobki wystawione po wojnie: Chaima Izaaka Citronenbauma i Pinkasa Wohlmuta. Dominują typowe stele w kształcie prostokąta, zamknięte łukami lub trójkątnie. W naczółkach części macew wyryto płaskorzeźbione symbole, charakterystyczne dla sztuki sepulkralnej Żydów aszkenazyjskich, między innymi: dłonie w geście błogosławienia, świeczniki, dzbany, korony, ptaki (m. in. orzeł), lwy. Zdobienia macew zawierają także motywy architektoniczne i roślinne, obramiające pola epitafijne i symbole w zwieńczeniach. Na podstawie materiału ikonograficznego można stwierdzić, że praktycznie wszystkie inskrypcje – poza powojennymi – wykonano w języku hebrajskim. 

23 listopada 1990 r. cmentarz został wpisany do rejestru zabytków pod numerem  A-228.

Prawnym właścicielem cmentarza jest Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego. W 2008 r. cmentarzem zajęło się Towarzystwo Miłośników Nowego Żmigrodu, które cyklicznie prowadzi na nim prace porządkowe. Towarzystwo zadbało o umieszczenie tablic informacyjnych, a w 2012 roku na zbiorowej mogile z 1942 r. zbudowało pomnik. W akcje porządkowania włączali się m.in. strażacy z Państwowej Straży Pożarnej z Jasła i uczniowie szkoły średniej z Bet Szemesz w Izraelu. Udało się też odnaleźć kilkanaście macew na terenie miasta i zwrócić je na cmentarz. W 2014 r. Katarzyna Dudek wykonała dokumentację 285 nagrobków w południowo-wschodniej części cmentarza.

 

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Potocki A., Żydzi w Podkarpackiem, Rzeszów 2004, ss. 117–118.
  • [1.2] Trzciński A., Cmentarz żydowski w Lesku. Część 2 – wiek XVIII, Lublin 2010, s. 43.