Niewiele wiadomo o początkach żydowskiego osadnictwa w Nowym Targu. Dr Icchak Schiper sugeruje, że nastąpiło to w 1332 roku[1.1]. Są to jednak dane trudne do zweryfikowania.

Inne źródła mówią natomiast, że do końca XVI w. w mieście nie mieszkał żaden Żyd, ponieważ Nowy Targ prawdopodobnie posiadał przywilej De non tolerandis Judaeis[1.2]. Podobny zakaz stałego pobytu obowiązywał również w innych podhalańskich miejscowościach. Pewnym wytłumaczeniem różnicy poglądów może być bardzo prawdopodobne przypuszczenie, że w okresie tym Nowy Targ odwiedzali żydowscy kupcy.

Pierwsi osadnicy żydowscy zaczęli przybywać zapewne do Nowego Targu za sprawą Adama Kazanowskiego, starosty nowotarskiego, w latach 1638–1648[1.3]. Pierwsza potwierdzona informacja o mieszkańcu Nowego Targu wyznania mojżeszowego pochodzi z 1646 r. i prawdopodobnie dotyczy arendarza starościńskiego. Z kolei w XVII w. miała tam mieszkać bliżej nieznana rodzina żydowska, która dzierżawiła karczmę miejską w ratuszu[1.4]. W połowie XVIII w. żyło tu kilka rodzin zajmujących się wyszynkiem wódki, dzierżawą browaru. Jednak procent populacji Żydów w ogólnej liczbie mieszkańców był niezwykle znikomy. W 1711 r. przynależność do judaizmu deklarowało 11 osób, co stanowiło niespełna 1%. Zdecydowaną większość zaś stanowiła ludność polska wyznania rzymskokatolickiego.

W okresie zaborów nadal obowiązywał zakaz osiedlania się Żydów w mieście, a źródła odnotowują spory pomiędzy nimi i mieszczanami nowotarskimi, dążącymi do zachowania status quo. Mimo to na początku XIX w. według relacji ówczesnych podróżników w stolicy Podhala mieszkało kilkanaście rodzin żydowskich. Ich głównym źródłem dochodu była arenda i drobny handel, ale ze względu na dużą konkurencję, jaką w handlu, usługach i pośrednictwie stanowiła ludność góralska, nie osiągali zbyt dużych zysków[1.5].

W połowie XIX w. sytuacja zaczęła się zmieniać. W tym czasie żył i działał w Nowym Targu dr Abraham Blumenfeld, właściciel (od 1847 r.) zespołu przemysłowo-rolnego nastawionego na produkcję piwa[1.6]. Jego własność stanowiły: młyn, tartak, dom mieszkalny, zabudowania gospodarcze i pola uprawne. W 1871 r. sprzedał te rozległe dobra miastu za sumę 21 500 zł reńskich. W celu zakupu magistrat zapożyczył się u kilku żydowskich bankierów: Arona Mandla, Salomona Goldmana i Jozefa Herza. W 1875 r. władze wydzierżawiły dobra Jozefowi Goldmanowi. W 1894 r. młyn przejął Jozef Herz. Do najbogatszych rodzin żydowskich w Nowym Targu należały wówczas: Hertz, Goldfinger, Mendel, Zilbering i Riegelhaupt.

Status ekonomiczny i prawny Żydów uległ wyraźnej poprawie w dobie autonomii galicyjskiej. Wówczas to zaczęło napływać sporo osadników żydowskich, którzy przyczyniali się do rozwoju gospodarczego miasta. Pod koniec XIX w. liczba Żydów na terenie parafii nowotarskiej wynosiła już ponad tysiąc osób, co stanowiło ok. 18% ogółu populacji. Aktywnie uczestniczyli oni w życiu miasta, finansując m.in. powstałą w tym czasie straż ogniową. Jako przykład można też podać Jakuba Goldfingera, który przez piętnaście lat pełnił funkcję wiceburmistrza w radzie miejskiej.

W skład nowotarskiego kahału, pełniącego rolę zwierzchnią w stosunku do sąsiednich miejscowości, wchodziło wówczas ponad 60 podległych gmin. Funkcję rabina w omawianym okresie sprawował Jakub Hirsch, a później mało popularny Hirsch Meislich. Główna synagoga znajdowała się przy ulicy Jana Kazimierza. Była to duża bożnica, mogąca pomieścić 800 wiernych. Została wybudowana w nowoczesnym stylu, z wysokimi oknami i obszerną galerią dla kobiet. W mieście znajdowało się także kilka innych domów modlitw. Społeczność chasydów skupiała się wokół rabina Hershla Meiselsa. W mieście istniała jesziwa chasydów z Bobowej. Przy ulicy Jana Kazimierza zamieszkiwała znaczna większość żydowskiej społeczności miasta. Tutejsi Żydzi byli dobrze usytuowani materialnie. W latach 1897–1915 w skład trzyosobowego zarządu gminy wchodzili najbogatsi przedstawiciele społeczności, m.in. Jacob Goldfinger i Josef Herz. W zarządzie dobroczynnego stowarzyszenia Chewra Kadisza działali Moshe Perlman i Lazar Syrup. Sprawozdanie budżetowe z lat 1914–1915 mówi, że gmina liczyła 2475 członków, którzy płacili podatki w wysokości 17 699 koron. Wydatki gminy wyniosły 15 686 koron[1.7].

W czasie I wojny światowej liczba Żydów w mieście nieznacznie spadła, ale już pod koniec 1918 r. obserwuje się jej wzrost w porównaniu ze stanem z początku XX wieku. W dwudziestoleciu międzywojennym Żydzi stanowili najliczniejszą mniejszość etniczną w Nowym Targu. Pomimo rywalizacji gospodarczej z katolikami, wzajemne stosunki układały się stosunkowo dobrze. Liczne były przypadki obecności Żydów we władzach lokalnych, którzy brali udział wspólnie z władzami miejskimi w obchodach ważniejszych świąt państwowych. Swobodnie rozwijały się różnorodne organizacje żydowskie, zarówno związane z ruchem syjonistycznym jak i ortodoksyjnym. Żydzi nowotarscy działali aktywnie w Komitecie Obrony Państwa w 1920 r. i Komitecie Pomocy Bezrobotnym. Rozwijały swą działalność Czytelnia Żydowska i liczne młodzieżowe organizacje sportowe oraz klub „Frajhajt”. W 1920 r. Muniek Papier założył towarzystwo sportowe „Ha-Gibbor”, a w 1931 r. rozpoczął swą działalność konkurencyjny klub Makabi[1.8].

W mieście rozwijały się żydowskie partie polityczne. W działalność Poalej Syjon zaangażowani byli Hanina Gnewisz i Naftali Apfen, w Mizrachi działali Szlomo Grunspan i Markus Ginsberg. Kobiecą organizację syjonistyczną WIZO reprezentowali Dr. Bluma Fiszer i Leontyna Goldner, a Organizację Syjonistyczną – dr Henryk Mindelgrin i dr Szlomo Stamler[1.1.7].

W 1929 r. Norbert Stern sfinansował budowę dwupiętrowego budynku, który wzniesiono przy synagodze. W budynku mieścił się zarząd gminy żydowskiej, szkoła dla dzieci z ubogich rodzin, noclegownia dla przyjezdnych i audytorium dla poblicznych spotkań.

Sytuacja społeczności żydowskiej uległa zmianie w latach 30. XX w., kiedy to w mieście wzrosły nastroje antysemickie wśród polskiej części społeczności miasta. Coraz częściej dochodziło do aktów przemocy i niszczenia mienia żydowskiego, jednak nie odbywało się to na taką skalę, jak w innych miastach Polski, gdzie odsetek ludności żydowskiej był większy. Mimo to Żydzi nadal aktywnie uczestniczyli w życiu miasta. Część żydowskiej inteligencji stanowiła bardzo zamożną grupę mieszkańców Nowego Targu, która angażowała się w życie społeczne, kulturalne i polityczne miasta. W 1939 r. w skład Rady Miejskiej wybranych zostało trzech reprezentantów społeczności żydowskiej: Ignacy Hammerszlag, Henrik Fiszgrunt i Maurycy Papier. Do wyboru delegata na Światowy Kongres Żydowski powołano komitet składający się z Ignacego Hammerszlaga, dr. Zachariasza Goldnera, Dawida Fabera i Dawida Kolbera.

Powstały na mocy dekretu z 9 kwietnia 1936 r. Fundusz Obrony Narodowej wspierany był również wpłatami nowotarżan pochodzenia żydowskiego. Najhojniejszym datkiem w historii miasta zapisał się dr Zachariasz Goldner, który ofiarował 100 koron w złocie[1.9].

Na początku II wojny światowej, we wrześniu 1939 r., Nowy Targ zajęły wojska niemieckie. Już w październiku Niemcy utworzyli obóz pracy przymusowej dla Żydów – w lesie koło stacji kolejowej. Żydów wykorzystywano również do prac publicznych, m.in. przy odśnieżaniu ulic.

Początkowo Żydzi mieszkali w swoich domach rozrzuconych po całym mieście. Największe żydowskie skupisko znajdowało się w rejonie ulic Waksmundzkiej, Ludźmierskiej i Krasińskiego. Jednak w maju 1942 r. okupacyjne władze nakazały utworzenie getta, które powstało przy ulicy Krasińskiego. Mieszkających tu wcześniej Polaków wysiedlono. Do getta przesiedlono także Żydów ze Szczawnicy (343 osoby), Krościenka (282 osoby), Czarnego Dunajca i Rabki, a także pojedyncze rodziny z mniejszych okolicznych wiosek[1.10]. W getcie stłoczono ogółem około dwóch i pół tysiąca osób. Władzę w dzielnicy żydowskiej objął Judenrat.

Likwidacja getta nastąpiła w dniu 30 sierpnia 1942 roku. Wszystkim Żydom nakazano wówczas zgromadzić się na stadionie sportowym przy stacji kolejowej. Po selekcji podzielono ich na trzy grupy: (1) grupa licząca około 1,5 tys. osób (członkowie zarządu gminy żydowskiej, inteligencja, osoby stare i chore) została odprowadzona na miejscowy cmentarz żydowski i rozstrzelana; (2) grupa około 100 młodych osób, zdolnych do ciężkiej pracy, poprowadzona do obozu pracy przymusowej, który utworzono w miejscowym tartaku; oraz (3) wszystkich pozostałych załadowano do wagonów kolejowych. Zostali oni wywiezieni do ośrodka zagłady Żydów w Bełżcu[1.11].

Likwidacja obozu nastąpiła w dniu 25 maja 1944 roku. Pracę więźniów nagle przerwano, wszystkich zgromadzono w jednym miejscu, po czym załadowano na ciężarówki. Więźniowie zostali wywiezieni do hitlerowskiego obozu koncentracyjnego w Płaszowie[1.12].

Według spisu z 1945 r. w Nowym Targu przebywało 15 Żydów, zaś w 1946 r. już tylko pięciu. W tym czasie próbowano reaktywować życie religijne i kulturalne. Prezesem gminy ogłosił się Dawid Grassgrün, który przed wojną zajmował się rolnictwem i handlem końmi. Cudem ocalał z rzezi dokonanej 30 sierpnia 1942 roku. Zginął wkrótce po wojnie z rąk Polaków, wchodzących w skład grupy Józefa Kurasia „Ognia”. Z powodu kilku pogromów na niewielką skalę oraz sporych utrudnień związanych z odzyskaniem synagogi, nieliczni ocaleni podjęli pod koniec lat 40. decyzję o emigracji z Polski[1.13].

Nota bibliograficzna

• Brzoza Cz., Żydzi nowotarscy miedzy wojnami, [w:] Dzieje miasta Nowego Targu, red. M. Adamczyk, Nowy Targ 1991.
• Chomet A., History of the Jewish Community In Nowy Targ, [w:] Sefer Nowy Targ ve ha seviva, Remembrance book of Nowy Targ and vicinity, red. M. Walzer-Fass, Tel Aviv 1979.
• Dzieje miasta Nowego Targu, red. M. Adamczyk, Nowy Targ 1991.
• Encyclopaedia of Jewish Communities. Poland, vol. III, Western Galicia, Silesia, red. A. Wein, A. Weiss, Jerusalem 1984, s. 256.
• Sefer Nowy Targ ve ha seviva, red. M. Walzer-Fass, Tel Awiw 1979 [online] http://www.jewishgen.org/yizkor/Nowy_targ/now005.html [dostęp: 9.09.2014].
• Zagłada Żydów Nowotarskich, partyzanciAK.podhaleonline.pl [online] http://www.partyzanciak.podhaleonline.pl/zydzi-terror-okupanta/56-zydzi/81-zagada-ydow-nowotarskich [dostęp: 9.09.2014].