Początek osadnictwa Żydów w Niepołomicach przypada na połowę XVIII wieku, chociaż pierwsza osada żydowska istniała tutaj ponoć za panowania Kazimierza Wielkiego (II połowa XIV wieku). Powodem tej przerwy w osadnictwie żydowskim mogło być długie obowiązywanie przywileju de non tolerandis Judaeis w części miast królewskich Małopolski Zachodniej (np. Pilzno, Bochnia, Ujście Solne). 

W drugiej połowie XVIII w. i XIX w. społeczność żydowska Niepołomic nie była liczna. Z danych statystycznych wyłania się następujący rozwój społeczności: 1765 – 29 Żydów; 1880 – 402 Żydów (11,1% ogółu mieszkańców), 1881 – 394 (10,4%); 1900 – 507; 1921 – 484 (11,9%). Dopóki na pocz. XX w. Żydzi niepołomiccy nie założyli własnego cmentarza, swoich zmarłych chowali na cmentarzu w Klaśnie koło Wieliczki. Pierwszym odnotowanym rabinem Niepołomic był dopiero Josef Teitelbaum, syn rabina Szmuela z Gorlic, zmarły w 1916 roku (po jego śmierci rabinem niepołomickim został wnuk Nachum Teitelbaum). 

Żydzi trudnili się tu głównie handlem. Istniało wiele sklepów różnych branż, które w większości należały do Żydów. Byli oni też właścicielami 5 karczm w mieście. W okresie międzywojennym w Niepołomicach działały składy (hurtownie): Polskiego Monopolu Tytoniowego, Polskiego Monopolu Spirytusowego (Pinkusa Blumenfruchta), skład mąki Warmanna, skład węgla i drzewa Efraima Mamesa, a także piekarnie Libana i Blondera oraz restauracja sióstr Gresslerówien. Do znanych lokalnych żydowskich rodzin kupieckich należeli: Mamesowie, Kalfussowie, Wolffowie, Mayerowie, Blumenfruchtowie, Wasserbergowie, Pinkesfeldowie. 

Przed wybuchem II wojny światowej społeczność żydowska w Niepołomicach posiadała przynajmniej dwie synagogi, a także łaźnię i ubojnię drobiu koszernego. Żydzi mieli swoich przedstawicieli w Radzie Miejskiej. W skład 15-osobowej Rady wchodziło dwóch Żydów (jednym z reprezentantów był przewodniczący kahału – Efraim Mames, a po nim Chaim Mames). Do szanowanych mieszkańców Niepołomic zaliczano m. in. adwokata Adolfa Baumfelda, lekarzy: Adolfa Pessela i Józefa Wittlina, aptekarza Jakuba Katza oraz utalentowanych skrzypków: Leibka Blumenfruchta i Dawidowicza. Istniały organizacje dobroczynne Bikur Cholim i Gemilut Chesed. Życie polityczne toczyło się natomiast dość ospale, choć stopniowo skłaniało się ku syjonizmowi[1.1]. Poparcie znajdowały takie partie jak Aguda czy Mizrachi, ale w wersji lokalnej były to grupy efemeryczne, które szybko traciły zwolenników. 

Na początku lat 20. XX w. powstał Żydowski Klub Sportowy Puszcza Niepołomice z własną drużyną piłkarską. Dzieci żydowskie uczęszczały do chederu, ale również do polskich szkół podstawowych i szkoły handlowej. Na co dzień stosunki z ludnością chrześcijańską układały się poprawnie.   

Niemcy wkroczyli do Niepołomic rankiem 8 września 1939 r., niemal z miejsca paląc starą synagogę. W 1941 r. zniszczyli cmentarz. W mieście powołana została Rada Żydowska (Judenrat), która przede wszystkim zajmowała się realizacją przymusu pracy dla Żydów, aprowizacją, pomocą społeczną dla przesiedleńców oraz biedoty, ściąganiem kontrybucji nałożonych przez władze niemieckie, organizacją przesiedleń do gett. W 1942 r. otrzymała najtrudniejsze zadanie, czyli dostarczenie kontyngentów Żydów do deportacji do obozów zagłady. 

Do Niepołomic trafiali wysiedleńcy m.in z Krakowa i innych okolicznych miasteczek, co spowodowało, że na początku 1942 r. przebywało tam już ponad 2000 Żydów.

20–22 sierpnia 1942 r. zebrali wszystkich Żydów przebywających w Niepołomicach. Zostali oni przetransportowani do Wieliczki, a stamtąd większość z nich trafiła 27 sierpnia do obozu zagłady w Bełżcu. Osoby stare, niedołężne i chore zostały rozstrzelane w lesie na tzw. Kozich Górkach pod miastem.

Wiadomo o dwóch ocalałych Żydach z Niepołomic. Moniek Warmann uciekł w Wieliczce; ukrywał się do końca wojny na wsi. Adam Katz, syn niepołomickiego aptekarza Augusta Katza, został przyjęty na wychowanie i ocalony przez Elżbietę Mazurek[1.2].

Współcześnie w mieście nie istnieje życie żydowskie, a oprócz cmentarza nie zachowały się żadne pożydowskie pamiątki czy judaika. W 2008 r. gmina niepołomicka wraz z grecką gminą Sykies oraz włoską prowincją Rovigo wzięły udział w projekcie pt. „Forget us not” współfinansowanym przez program Unii Europejskiej „Europa dla obywateli 2007–2013”. W ramach projektu od maja do października 2008 r. odbyły się trzy międzynarodowe konferencje otwarte dla publiczności, urządzone w Niepołomicach, Sykies i Rovigo. Zaprezentowano na nich m.in. wspomnienia z okresu II wojny światowej dotyczące lokalnej społeczności żydowskiej.

Bibliografia:

• Niepolomice, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 2, New York 2001, s. 892.
• Siwek A., Kronika Niepołomic, Niepołomice 2005.