Żydzi osiedlali się w części szlacheckiej miasta już w XVII wieku. Miejscowa społeczność żydowska należała administracyjnie do kahału w Tykocinie. Mimo to, posiadała własną drewnianą bóżnicę wybudowaną około 1650 roku. Jej budowniczym był Symcha Weiss, syn Szlomy z Łucka. Była to jedna z najpiękniejszych bóżnic na ziemiach polskich, pomimo rozbiórki w 1880 r. dość dobrze znana z wcześniejszych przekazów ikonograficznych[1.1].

W latach sześćdziesiątych XVII w. nasielscy Żydzi przestali płacić kahałowi w Tykocinie podatki. Jako uzasadnienie podali, że Tykocin nie ponosi żadnych kosztów związanych z utrzymaniem dzieci żydowskich uciekinierów i wygnańców, którzy po wojnie ze Szwecją osiedli w Nasielsku. Wynik procesu sądowego w 1671 r. okazał się jednak niekorzystny dla Żydów w Nasielsku.

Kahał usamodzielnił się dopiero w XVIII wieku. Podlegali mu wszyscy Żydzi mieszkający w Ziemi Zakroczymskiej. Na krótko, już w dobie rozbiorów, w latach 1795–1798, kahałowi w Nasielsku podporządkowano także Żydów z Wyszkowa i okolic. W XIX w. sytuacja kahału była trudna za sprawą poważnego zadłużenia. Z zaciągniętych jeszcze w XVIII w. 7500 złp pożyczek, w 1821 r. pozostało do spłaty jeszcze 4267 złotych polskich. Ponieważ gmina nie miała tych środków, jej reprezentanci z rabinem Berko Dauerem zwrócili się do właściciela miasta o uwolnienie od opłaty dominialnej w wysokości 132 rubli srebrem rocznie. Ten nie wyraził zgody, dodatkowo wniósł o zapłacenie zaległych podatków. Przystąpił także do ich siłowej egzekucji. Dodatkowych komplikacji przysparzały spory między członkami dozoru bóżniczego oraz szeregowymi członkami gminy, którzy zarzucali im malwersacje finansowe.

W połowie XIX w., po zbadaniu sprawy, okazało się, że niektóre oskarżenia były zasadne. Brakiem uczciwości przy poborze podatku rekrutowego wykazali się starsi dozoru: Icek Lichtenstein, Judka Goldberg oraz Füstenberg. Trudności gminy pogłębiały również działania Żydów z Serocka, którzy od lat 20. XIX w. czynili starania o usamodzielnienie od gminy w Nasielsku. W 1826 r. tak opisywano elementy gminnej infrastruktury: „Bóżnica wielka drewniana, dachówką pokryta, wybudowana pod koniec XVII w. przez żydowskiego budowniczego Symchę Weissa, przybyłego do Nasielska z Łucka... Szpital wyznania mojżeszowego drewniany gontem pokryty. Szkółka żydowska drewniana, gontami pobita”[1.2].

Podstawowym źródłem utrzymania nasielskich Żydów w XVIII w. pozostawały dzierżawy karczem, gorzelni, browarów. Część z nich zajmowała się rzemiosłem. Już w 1753 r. w Nasielsku powstał pierwszy na Mazowszu cech rzemieślniczy grupujący krawców, kuśnierzy i szmuklerzy. W latach 1815–1862 skupiał 60 członków. Cech ten był niezależny od rady miejskiej, posiadał także własną bóżnicę. Stopniowo coraz większą rolę zdobywał handel, czemu sprzyjały jarmarki (osiem rocznie) oraz stałe targi. W 1830 r. dystrybutorem tabaki w obwodzie pułtuskim na miasto Nasielsk i okolice był Jakub Mendlowicz Bergozyna wraz z 4 poddystrybutorami[1.3]. Poza wymienionymi zawodami w 1820 r. Żydzi w Nasielsku byli właścicielami garbarni i fabryki sukna, w których produkowano sukno i skóry dobrej jakości. Wyroby dostarczano do miejscowości w powiatach płockim, przasnyskim i ostrołęckim.

Z czasem zmalało natomiast znaczenie szynkarstwa. W 1844 r. działało w mieście 12 szynków, w 1857 r. – już tylko 7. Sprawa wyrobu i wyszynku wódki stanowiła przedmiot nieustannego sporu między Żydami, a prywatnymi właścicielami miasta i duchowieństwem. W 1847 r. broniąc się przed monopolizacją wyrobu wódki przez właściciela miasta Aleksandra Kurtza Żydzi zbuntowali się i pobili strażników miejskich, domagając się zniesienia ograniczeń w produkcji wódki. Do poskromienia protestujących użyto wojska. Zdarzenie to przeszło do historii miasta jako „bunt starozakonnych”.

W czerwcu 1852 r. doszło w mieście ponownie do rozruchów na tle ekonomicznym. I tym razem bunt stłumiło wojsko. Nowa faza „buntu starozakonnych” miała miejsce w maju 1854 roku. Żydzi uchwalili w bóżnicy, że będą wbrew woli właściciela miasta sprowadzać gorzałkę do Nasielska. Wkrótce pobili służbę dworską, uniemożliwiającą dostawy wódki do żydowskich sklepików. Znów wkroczyło wojsko. W trakcie śledztwa naczelnik powiatu polecił jednego z przywódców buntu – Motla Kędziora, związać i powlec za koniem do pobliskiej wsi.

W czasie powstania listopadowego (1830–1831) miejscowi Żydzi zbuntowali się przeciwko zarządzeniom wydawanym przez dowódców oddziałów polskich, co wywoływało represje. Powstańcy brutalnie karali przypadki współpracy z władzami i wojskiem rosyjskim. Zarzucali Żydom z Nasielska i Nowego Miasta, że dzięki ich zdradzie Rosjanie zniszczyli jeden z oddziałów.

W drugiej połowie XIX w. nasielscy Żydzi wyspecjalizowali się w obrocie artykułami mlecznymi z okolicznych majątków ziemskich. Stali się jednocześnie dostawcami rozmaitych przedmiotów dla dworów i chłopów w zamian za jaja, kury czy wyroby rzemieślnicze. Te ostatnie z zyskiem dostarczali do większych miast, m. in. w Warszawie byli znani ze sprzedaży zabawek – glinianych świstawek.

Drewnianą synagogę rozebrano w 1880 roku. Na jej miejscu wybudowano bóżnicę murowaną. W latach 1883–1887 posługę pełnił w niej Abraham Bornstein, przywódca chasydzki, założyciel dynastii sochaczewskiej. W 1900 r. w mieście istniało 10 chederów.

Wraz z pojawieniem się w końcu XIX i początku XX w. nowych, masowych ruchów społecznych w środowisku zydowskim powołano do istnienia szereg organizacji. Byli to syjoniści, aktywni od 1904 r., następnie Bund (1905) oraz Aguda (1916). W okresie międzywojennym status ekonomiczny społeczności był zły; na początku lat 20. XX w. Joint wspomagał aż 200 ubogich rodzin. Kwitło natomiast życie polityczne i społeczne. Wśród syjonistów na pierwsze miejsce wysunęła się partia Mizrachi. Aguda otworzyła szkołę swojej sieci Bet Jaakow, przeznaczoną dla 100 dziewcząt.

Niemcy wkroczyli tutaj we wrześniu 1939 r., od razu zaprowadzając rządy terroru. 3 grudnia 1939 r. nastąpiło wypędzenie wszystkich ok. 3 tys. Żydów mieszkających w Nasielsku. Tego dnia, o 7.30 rano, nakazano wszystkim Żydom zebrać się w ciągu 15 minut na rynku. Zgromadzonych Niemcy podzielili na dwie grupy. Pierwszą, liczącą ok. 2 tys. osób, pognano do stacji kolejowej oddalonej o 4 km od centrum miasta. Drugą ulokowano w synagodze. Po dobie oczekiwania także ci Żydzi zostali poprowadzeni do dworca kolejowego. Jeden z uczestników tak opisywał marsz:

Do stacji prowadzono Żydów drogą okrężną, gdzie były wielkie błota. (Niemcy określali ten teren jako Rotes Moor). Po obu stronach [drogi] stali oni [żandarmi]. Kazano Żydom biegać przez bagno ze śpiewem. Jednoczesnie grad batów spadał na głowy biegnących. Błota były tak wielkie, że w glinie grzęzły buty... Z głów, szczególnie mężczyzn, broczyła krew strumieniami. Tobołki porzucono po drodze, by móc dalej biegać... Wreszcie dotarli Żydzi do stacji... Rozpoczęła się nowa gehenna. Rewizja. Szukano wszędzie. Lepiej wyglądającym kazano rozebrać się do naga, a kobiety nagie badano szczegółowo... Ci, co mieli coś do ukrycia, musieli tarzać się nago w błocie (grudzień!). Zrewidowanych wpakowano do wagonów... Podróż trwała 36 godzin[1.4].

Oba transporty skierowano do Królewca. Po dotarciu na miejsce zostały zawrócone i po wielogodzinnej podróży dotarły do Międzyrzeca Podlaskiego i Łukowa. Nasielscy Żydzi znaleźli się także w różnych miejscowościach Generalnego Gubernatorstwa, m. in. w Jadowie, Kocku oraz Warszawie. Wszędzie podzielili tragiczny los miejscowych społeczności w okresie Zagłady.

W okresie 1941–1943 w Nasielsku obóz pracy dla Polaków i Żydów. Mieścił się przy ul. Berka Joselewicza, w domu piętrowym. Przebywało w nim przeciętnie 150 osób.

 

Nota bibliograficzna

  • Grynberg M., Żydzi w rejencji ciechanowskiej 19391942, Warszawa 1984.
  • Kazimierski J., Rozwój przestrzenny miasta Nasielska, [w:] Szkice z dziejów Nasielska  i dawnej Ziemi Zakroczymskiej, red. S. Pazyra, Warszawa 1970, s. 37.
  • Nasielsk, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 2, New York 2001, s. 876.
  • Sokolnicki A., Miasto Nasielsk i jego najbliższe okolice w latach okupacji hitlerowskiej 1939–1945, [w:] Szkice z dziejów Nasielska i dawnej Ziemi Zakroczymskiej, red. S. Pazyra, Warszawa 1970, s. 76
  • Szczepański J., Społeczność żydowska Mazowsza w XIXXX wieku, Pułtusk 2005.
Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Patrz ilustracja Synagogue in Nasielsk, Poland, 1879, zamieszczona w The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 2, New York 2001, s. 877.
  • [1.2] Kazimierski J., Rozwój przestrzenny miasta Nasielska, [w:] Szkice z dziejów Nasielska  i dawnej Ziemi Zakroczymskiej, red. S. Pazyra, Warszawa 1970, s. 37.
  • [1.3] Szczepański J., Społeczność żydowska Mazowsza w XIXXX wieku, Pułtusk 2005.
  • [1.4] Grynberg M., Żydzi w rejencji ciechanowskiej 19391942, Warszawa 1984, s. 94.