Historia społeczności

Można zaryzykować przypuszczenie, że pierwsi Żydzi pojawili się w Nadwórnej na początku XVI w., bo już w 1594 r. jest adnotacja o tym, że podczas kozackiego powstania Seweryna Naliwajko wspólnota żydowska z Nadwórnej ucierpiała. Zorganizowana gmina żydowska pojawiła się w Nadwornej w początkach XVIII w., gdyż najstarsze zachowane akty pogrzebu są datowane na 1709 r.

Duży wpływ na nadwórniański kahał miał ruch frankistów. W ślad za Jakubem Frankiem 25 maja 1759 r. przeszedł na katolicyzm były rabin Nadwórnej Jehuda Lejb ben Natan Krysa.

W Nadwórnej istniała własna lokalna dynastia chasydzka. Założył ją Isachar Ber Leifer z Nadwórnej, zwany "Berczi". Był on synem rabina Icchaka z Kałusza (brata znanego przywódcy chasydzkiego Mejerla z Przemyślan), wnukiem rabina Arona Lejba z Przemyślan, prawnukiem rabina Meira zwanego Wielkim (Ha-Gadol) z Przemyślan. Przez Meira z Przemyślan dynastia bezpośrednio związana była z jego nauczycielem i założycielem chasydyzmu - Baal Szem Towem.

Synem Isachara Bera Leifera z Nadwórnej był rabin Aron Lejb Leifer z Nadwórnej (1819-1897), autor księgi Jad Aron. Jego synami byli rabin Mosze Leifer z Nadwórnej i rabin Icchak Leifer. Drugi syn Isachara Bera Leifera, rabin Mordechaj Leifer z Nadwórnej (1835-1894), autor księgi Maamar Моrdechai, miał sześciu synów, wśród których był rabin Icchak Leifer ze Stanisławowa i rabin Isachar Berel Leifer z Satu Mare. Jednym ze znanych żydowskich teologów z Nadwórnej był rabin Cwi Hirsz. Był on przewodniczącym sądu rabinackiego. Uczył się u ucznia Baal Szem Towa - rabina Dow Bera z Międzyrzecza. Rabin Cwi Hirsz jest znany jako autor wielu traktatów poruszających kwestie etyki. Jego komentarze do Tory i Talmudu opublikowano pod tytułem Kol sifre ha-Magid ha-kadosz mi-Nadworna (Brooklyn 1990) i Cemach ha-Szem li-Cewi (Berdyczów 1818, Lwów 1891).

W 1765 r. w mieście mieszkało już 1002 Żydów. W 1772 r. Nadwórna znalazła się w granicach zaboru austriackiego. Od 1 stycznia 1788 r. Żydzi byli zobowiązani posługiwać się nowymi, zgermanizowanymi nazwiskami, płacić nowe podatki. Kahał został przekształcony w jednostkę administracyjną, Żydów zaczęto mobilizować do wojska.

W 1802 r. zmarł religijny przywódca nadwórniańskich Żydów, rabbi Cwi Hirsz. W latach 30. XIX w. rabinem Nadwórnej był Szlomo Kowler.

Od połowy ХІХ w. w Nadwórnej zaczęła rozwijać się produkcja ropy naftowej i ozokerytu (wosku ziemnego), w której Żydzi brali aktywny udział. W 1870 r. w Nadwórnej żydowscy przedsiębiorcy otworzyli browar i fabrykę zapałek. W 1880 r. wśród 6552 mieszkańców Nadwornej było 4182 Żydów.

W latach 90. XIX w. w Nadwórnej pojawiły się pierwsze grupy syjonistyczne. Jednocześnie rozpoczęło się wychodźstwo do Ameryki. W 1890 r. Żydów pozostało już tylko 3618 spośród 7227 mieszkańców miasta. 2 listopada 1897 r. w Nowym Jorku zostało stworzone stowarzyszenie Anszei Nadworna (Ludzie z Nadwórnej), które zbudowało w Nowym Jorku synagogę na 5. Ulicy (630 East 5 St.).

W 1901 r. rabinem Nadwórnej został Nachum ben Cwi Hirsz Burstein. W 1907 r. duży pożar zniszczył blisko 100 żydowskich domostw. W 1912 r. w Nadwórnej otwarto pierwszą świecką żydowską szkołę, którą opiekowały się miejscowe organizacje syjonistyczne.

Kiedy rozpoczęła się I wojna światowa, rabi Nachum Burstein pozostał ze wspólnotą. Podczas walk część miasta ponownie spłonęła. Od sierpnia 1914 r. do lipca 1915 r. front znajdował się na linii Delatyn-Nadwórna. 8 lipca 1916 r. zaczęła się ofensywa Brusiłowa, która jeszcze mocniej zaszkodziła miastu.

W październiku 1918 r. Austro-Węgry rozpadły się. Rozpoczęły się wojna polsko-ukraińska, a później wojna polsko-sowiecka. Żydowska młodzież organizowała drużyny samoobrony. Po wojnie, wskutek epidemii i prześladowań, liczba Żydów w Nadwórnej zmniejszyła się — w 1921 r. stanowili oni 2042 spośród 6062 wszystkich mieszkańców.

W latach 20. XX w. w Nadwórnej, jak i wszędzie, działały oddziały wszystkich żydowskich partii politycznych i organizacji. W 1931 r. w Nadwórnej, według polskiego spisu ludności, mieszkało 3437 Żydów. W lipcu 1941 r. liczebność żydowskiej ludności Nadwórnej wzrosła o ok. 1 tys. wskutek wysiedlenia Żydów z Zakarpacia przez władze węgierskie.

We wrześniu 1941 r. Nadwórną zajęły oddziały Wermachtu; utworzono judenrat, wkrótce rozstrzelano ponad 900 Żydów. Wiosną 1942 r. w Nadwórnej okupanci utworzyli getto. W maju 1942 r. do miasta zostali przesiedleni Żydzi z okolicznych miejscowości: 73 osoby ze wsi Pasieczna, 24 osoby ze wsi Strymba, 20 osób ze wsi Bitków. W 1942 r. w getcie z głodu i chorób umarło ok. 800 Żydów, pozostali (ok. 2,8 tys. osób) jesienią 1942 r. zostali przetransportowani do Stanisławowa (ob. Iwano-Frankiwśk) i tam rozstrzelani.