Początki Orzysza wiążą się z Nową Wsią lokowaną przez Krzyżaków w 1443 roku. Przywilej wydał wielki mistrz Konrad von Erlichshausen. Z czasem osada nabrała charakteru rolniczo-usługowego, założono parafię. Zmieniła też nazwę, biorąc miano od pruskiego „Arys”, oznaczającego miejscowe jezioro. Uległo to potem spolszczeniu na Orzysz. Długo była osada handlowa na planie ulicówki.

Pragnąc przyśpieszyć odbudowę Mazur po epidemii dżumy z początku XVIII w., w 1725 r. król Fryderyk Wilhelm I nadał Orzyszowi prawa miejskie. Od 1753 r. stacjonowały tu pruskie oddziały wojskowe. Właśnie z wojskiem wiązał się błyskawiczny rozwój ośrodka, rozpoczęty, gdy w 1890 r. ulokowano tutaj otwarto duże koszary, a na południe od miasta utworzono rozległy poligon. Rekruci ściągani z całych Niemiec, z przekąsem stwierdzali, iż stąd jest już tylko „1 km do... Syberii”. Na początku XX w. upowszechniło się powiedzenie porównujące mazurskie miasteczka: „Mikołajki to bajki, ale Orzesz to miasto!”. Ten bez wątpienia już miejski status Orzysza wiązał z licznymi inwestycjami wokół ustanowionego w 1895 r. garnizonu, zwłaszcza węzła kolejowego, złożonego z linii do Pisza (1908), Giżycka (1908), Mrągowa (1911) oraz Ełku (1911). W okresie I wojny światowej miasto było okupowane przez Rosjan, od listopada 1914 do lutego 1915 roku. W 1939 r. w mieszkało tutaj 3558 osób.

Wejście Armii Radzieckiej do Prus Wschodnich w 1945 r. spowodowało zniszczenie urokliwego centrum miasteczka. Sowieci rozkradli także linie kolejowe do Pisza i Giżycka. Po 1945 r. Orzysz znalazł się w Polsce, zachowując nadal funkcje garnizonowe. Miejscowych Niemców zastąpili – oprócz oficerów i żołnierzy – osadnicy z głębi kraju oraz przesiedleńcy z Kresów Wschodnich. Do dzisiaj miasto funkcjonuje przede wszystkim dzięki poligonowi. Od 1999 r. należy do powiatu piskiego w województwie warmińsko-mazurskim.

Nota bibliograficzna

• Foszczyński J., Bartnicki M. P., Przedwojenny Orzysz we wspomnieniach byłych mieszkańców, „Znad Pisy” 2006, nr 15, ss. 146–161.