Trudno podać dokładną datę pojawienia się Żydów w Olkuszu. Najstarsza wzmianka o nich pochodzi jeszcze sprzed 1317 r., kiedy to według spisu zawartego w księdze miejskiej wspomina się o domostwach dwóch Żydów (curie due Judeorum)[1.1]. Widać zatem, że związki Żydów z Olkuszem sięgają początków tego miasta.

Pod koniec XIII w. w mieście miało mieszkać kilku Żydów, którzy zajmowali się handlem srebrem i rudą ołowiu. Prawdopodobnie także nadworny bankier Kazimierza Wielkiego i Jagiełły, Lewko z Krakowa (zm. 1395) dzierżawił podatek płacony królowi od kruszców wydobytych w olkuskich kopalniach. Brak na to jednak bezpośrednich dowodów. Rozwój osadnictwa miał zostać zahamowany w 1374 r., wraz z wydaniem przez Elżbietę Łokietkównę, siostrę Kazimierza Wielkiego i żonę Ludwika Węgierskiego, przywileju De non tolerandis Judaeis. Według M. Bałabana olkuscy Żydzi „przenieśli się przypuszczalnie do pobliskiego Krakowa”, nie mamy jednak potwierdzenia tego w źródłach[1.2].

Do połowy XVI w. nie pojawiają się żadne informacje o Żydach w Olkuszu. Dopiero w 1546 r. w krakowskich księgach grodzkich ponownie odnotowano ich obecność w mieście. Według historyków wiązało się to z dalszym rozwojem górnictwa na tym terenie i handlem srebrem, skupionym głównie w ręku kupców żydowskich. W tym czasie odnotowuje się w dokumentach liczne spory z mieszczanami na tle finansowym, głównie dotyczące obrotu nieruchomościami i handlu ołowiem. W 1564 r. pojawił się nawet postulat ich usunięcia z miasta, który powtarzano kilkakrotnie w późniejszym okresie. Mimo to rozwój osadnictwa nie został zahamowany. Wręcz przeciwnie, wraz ze wzrostem roli ekonomicznej Żydów zwiększała się liczba członków gminy, którzy osiedlali się głównie koło powstałej w tym czasie synagogi i furty Parczewskiej. W tym okresie najprawdopodobniej doszło także do założenia cmentarza na przedmieściu sławkowskim w północnej części miasta[1.3].

Na przełomie XVI i XVII w. najważniejszą działalnością Żydów olkuskich pozostawało nadal górnictwo i hutnictwo oraz handel ołowiem i srebrem. Do najważniejszych i najzamożniejszych kupców i gwarków należeli m.in. Samuel Abrahamowicz zwany Węgrzynowicz, Mojżesz Abrahamowicz zwany Abrahamczyk, Salomon Musianowicz zwany Michałowicz, Szmul Mojżeszowicz oraz Marek Aaronowicz[1.4]. Poza tym Żydzi zajmowali się mniej dochodowymi zajęciami, jak produkcja i handel żywnością, wyszynkiem oraz drobnym rzemiosłem.

W XVII w. wraz z upadkiem znaczenia Olkusza następuje zahamowanie rozwoju demograficznego w olkuskiej gminie. Z powodu działań wojennych i licznych epidemii populacja Żydów gwałtownie zmalała. Duża część ludności żydowskiej opuściła miasto i powróciła dopiero w drugiej połowie XVII w. Świadczą o tym liczne przywileje indywidualne i zbiorowe wydawane przez króla Jana Kazimierza (moratorium od długów z 1658 r.) oraz Jana III Sobieskiego (prawo handlu produktami górniczymi z 1682 roku)[1.5], potwierdzone przez Augusta II Mocnego. Wiązało się to zapewne z zapotrzebowaniem magistratu na dopływ nowych funduszy i inwestycji. Miasto zawarło wówczas nowe umowy z gminą na partycypowanie w podatkach w zamian za przywileje osiedlania się i handlu w Olkuszu, zaś Jan Kazimierz w 1661 r. zobowiązał gwarków żydowskich do płacenia części danin pobieranych od olkuskich górników. Prawa Żydów do handlu w mieście potwierdził Jan III Sobieski w 1682 r. W tym okresie koncentrowali się oni przede wszystkim na dostawach srebra, głównie dla królewskiego dworu. Chętnie także zostawali faktorami szlacheckich i magnackich gwarków, dzierżawiąc od nich olkuskie huty. W 1676 r. wybuchł w Olkuszu pożar, w wyniku którego spłonęło 12 domów żydowskich, a 8 zostało obrabowanych i zdewastowanych. Żydzi oskarżyli o spowodowanie pożaru wdowę po rajcy miejskim oraz ławnika i wytoczyli im proces, o którym informacje można odnaleźć w krakowskich księgach grodzkich[1.6].

Na początku XVIII w. Olkusz znacznie się wyludnił i stracił swoje znaczenie ekonomiczne. Spadek populacji odnotowuje także gmina żydowska. W latach 1747–1749 w parafii olkuskiej obejmującej 16 wsi i jedno miasto mieszkało 128 Żydów, co stanowiło ok. 10% ludności[1.7]. W latach 1786–1788 główne skupisko Żydów w mieście znajdowało się w okolicy rynku i na głównych ulicach[1.8]. Posiadali oni 52 domy (3 kamienice murowane, reszta drewniane) oraz dzierżawili 11. Zajmowali się głównie wyszynkiem napojów alkoholowych, drobnym handlem i rzemiosłem (krawcy, piekarze, szklarze, rzeźnicy). Ogólnie rzecz biorąc u schyłku XVIII w. obserwujemy postępującą pauperyzację ludności żydowskiej i zmniejszenie rangi olkuskiego kahału, który jeszcze w 1692 r. usamodzielnił się od bogatej gminy krakowskiej. Do tego dochodzą złe stosunki z ludnością chrześcijańską, czego wyrazem jest głośny proces o mord rytualny w 1787 r.

W okresie zaborów liczba Żydów systematycznie rosła. Chociaż liczby podawane przez historyków mogą budzić wątpliwość, niemniej jednak procentowy udział ludności wyznania mojżeszowego w całej populacji miasta kształtował się na dość wysokim poziomie. O intensywności życia religijnego olkuskich Żydów świadczy liczba działających w drugiej połowie XIX i na początku XX w. chederów. W 1899 r. w mieście istniały 4 szkoły religijne, w 1901 r. – 8, zaś w 1903 – 9[1.9]. Dużą część społeczności stanowili chasydzi, którzy wywierali znaczący wpływ na życie kulturalne olkuskiego kahału. Wielokrotnie dochodziło do sporów między nimi a członkami gminy o bardziej liberalnych poglądach. W wyniku działań ortodoksów w 1916 r. zwolniono kantora Icchaka Lajchtera oskarżonego o zbytnią świeckość. Obok synagogi działało wiele chasydzkich domów modlitwy. W 1917 r. Lejb Frajlich założył organizację „Postęp” i utworzył bibliotekę i czytelnię. Przez kolejne lata stanowiła ona centrum życia intelektualnego olkuskich Żydów[1.10].

W dwudziestoleciu międzywojennym Żydzi byli najliczniejszą mniejszość etniczną, stanowiącą jednak w porównaniu z innymi miastami w powiecie stosunkowo niski odsetek. Według spisu powszechnego z 1921 r. w Olkuszu zamieszkiwało 2703 Żydów, co stanowiło 40,6% ludności. W latach 30. XX w. odsetek Żydów zwiększył się. Odgrywali oni znaczącą rolę w życiu gospodarczym, społecznymi i kulturalnym Olkusza. Jako przykład mogą stanowić wybory do rady miejskiej w 1927 r., kiedy to Żydzi wystawili dwie listy i uzyskali w sumie 38,3% głosów, co dało im 9 mandatów (aż 4 dla koalicji syjonistów i partii Mizrachi)[1.11]. O jakości życia społeczno-kulturalnego olkuskich Żydów świadczy liczba organizacji i stowarzyszeń na terenie powiatu i samego miasta. Pomimo dominacji ortodoksów, prężnie działały tutaj liczne organizacje syjonistyczne. W Olkuszu istniał nawet ośrodek szkoleniowy hachszara dla młodzieży przygotowującej się do wyjazdu do Palestyny. Bardzo prężne środowisko tworzyli bundowcy, którzy nieustannie rywalizowali z syjonistami na polu kulturalnym i oświatowym. W Olkuszu w okresie międzywojennym działały także żydowskie związki zawodowe, a Socjaldemokratyczna Organizacja Młodzieżowa „Cukunft” miała swych przedstawicieli w olkuskich klubach sportowych „Jutrzenka”[1.12].

Żydzi odgrywali także znaczącą rolę w życiu gospodarczym miasta i wywarli znaczący wpływ na rozwój ekonomiczny w całym regionie. Żydowscy przedsiębiorcy byli obecni w prawie wszystkich branżach w przemyśle, rzemiośle oraz handlu, gdzie przeważnie posiadali monopol. Najliczniejszą grupę stanowili piekarze, krawcy, wytwórcy bielizny i cukiernicy. Właścicielami niezwykle dochodowej fabryki aluminium w latach 20. i 30. XX w. byli również Żydzi. Większość sklepów i zakładów mieściła się w rynku i jego okolicach, a nie w dzielnicy żydowskiej, co świadczy o nastawieniu na odbiorcę nieżydowskiego.

Stosunki z ludnością katolicką w tym okresie nie układały się najlepiej. W Olkuszu silne wpływy posiadało środowisko Stronnictwa Narodowego. Jego członkowie, w większości studenci Uniwersytetu Jagiellońskiego, organizowali rozmaite akcje, jak bojkot żydowskich towarów, sklepów (zamalowywanie i niszczenie witryn sklepowych). Żydzi nie pozostawali dłużni i dokonywali podobnych akcji odwetowych w stosunku do swych katolickich konkurentów. Liczba wystąpień antyżydowskich o podłożu ekonomicznym wzrosła zwłaszcza w latach 30. XX wieku. Nie brakowało także deklaracji antysemickich. Szczególnie zajadłe stanowisko reprezentował miejscowy ksiądz Jan Wiśniewski, który w swych opisach historyczno-krajoznawczych regionu stwierdza m.in. „Żydostwo, ta pijawka, a raczej wampir Polski, jeśli bronić nie będziemy, wyssie życie z naszej ojczyzny”[1.13].

Po wybuchu II wojny światowej i zajęciu Olkusza przez Niemców 5 września 1939 r. część ludności żydowskiej opuściła miasto. Według spisu z 23 grudnia 1939 r. w mieście zamieszkiwało 3080 Żydów. Już w październiku powołano do życia Judenrat pod kierownictwem Mojżesza Merina[1.14]. Gmina olkuska wraz z sąsiednimi gminami została przyłączona do Centrali Gmin Żydowskich na Górnym i Wschodnim Śląsku z siedzibą w Sosnowcu. Z powodu położenia Olkusza na granicy ziem wcielonych do Rzeszy i Generalnego Gubernatorstwa w mieście obowiązywały specjalne obostrzenia, m.in. zakaz podróży pociągiem. Na początku 1940 r. zniszczono synagogę i systematycznie usuwano nagrobki z cmentarza, wykorzystując je do utwardzania nawierzchni. 15 czerwca 1940 r. do Olkusza przesiedlono większą część chorzowskich Żydów.

Żydzi, podobnie jak pozostali mieszkańcy miasta, poddawani byli nieustannym szykanom i represjom. Do najtragiczniejszej masakry doszło 31 lipca 1940 r. Wydarzenia te znane są pod nazwą „krwawej środy”. W ich trakcie na olkuskim rynku Niemcy znęcali się psychicznie i fizycznie na grupie Polaków i Żydów w ramach odwetu za zabicie niemieckiego policjanta. Wśród szykanowanych był dajan olkuskiej gminy Mosze ben Icchak Hagerman. Śmiertelnie zmasakrowano wówczas także amerykańskiego Żyda Majera[1.15].

W październiku 1940 r. przewodniczącym olkuskiego Judenratu był Dionizy Sobol, który podlegał pod Centralną Żydowską Radę Starszych Wschodniego Górnego Śląska (Centralny Judenrat Wschodniego Górnego Śląska) w Sosnowcu. Na dzień 1 października 1940 r. w Olkuszu mieszkało 3021 Żydów[1.16].

W lutym 1941 r. Żydów przesiedlono z centrum Olkusza do getta utworzonego na przedmieściach, w okolicach Parcz, Sikorki i Słowików. Znalazło się tam w sumie ok. 4 tys. osób. Prawdopodobnie nie było ono ogrodzone, ale wejścia pilnowali policjanci niemieccy i żydowscy. Ok. 500 młodych mężczyzn wywieziono wówczas do Rzeszy. Transporty do przymusowej pracy odbywały się co prawda już od połowy 1940 r., jednak teraz liczba deportowanych gwałtownie wzrosła. Nasiliły się także represje i egzekucje. W marcu 1942 r. dokonano publicznej egzekucji 3 Żydów oskarżonych o nielegalny handel.

Akcja likwidacyjna rozpoczęła się w czerwcu 1942 r. W jej trakcie ok. 3,4 tys. ludzi zebrano na placu gimnazjalnym, gdzie pod kierownictwem esesmana Kuchcińskiego dokonano selekcji. Część Żydów skierowano do pracy przymusowej i osadzono tymczasowo w getcie w Sosnowcu lub przewieziono do niemieckich obozów pracy. Większość skierowano do obozu zagłady Auschwitz. Po likwidacji getta w mieście pozostało jeszcze ok. 20 rzemieślników, którzy w 1943 r. również zostali wysłani do Auschwitz. 1 sierpnia 1942 r. było w Olkuszu 78 Żydów, a 10 października na terenie całego powiatu olkuskiego nie było już ani jednego mieszkańca pochodzenia żydowskiego[1.17].

Po wojnie, mimo powrotu niektórych z ocalałych obywateli miasta, nie doszło do odtworzenia olkuskiej gminy. Większość z nich w końcu lat 40. XX w. opuściła Olkusz. Zaraz po wojnie w mieście funkcjonował Tymczasowy Komitet Żydowski. Najdłużej, bo do kwietnia 1966 r., pozostały rodziny Rejli i Tobiasza oraz Chaji i Joska Zilberszaców, którzy prowadzili zakład produkcji masek pyłochłonnych „TEZET”.

Nota bibliograficzna

• Bałaban M., Żydzi w Olkuszu i gminach parafialnych, [w:] Studia historyczne, Warszawa 1927.
• Kiciarski M., Olkusz pod okupacją hitlerowską. Wspomnienia lekarza, „Przegląd Lekarski” 1968, nr 1.
• Kocjan K., Olkuscy Żydzi. Szkic historyczny, Olkusz 1997.
• Molenda D., Ludność żydowska w Olkuszu okresie przedrozbiorowym (XIV–XVIII wiek), „Biuletyn ŻIH” 1980, nr 14/116.
• Olkusz. A Memory Book Dedicated to a Community Annihilated in the Holocaust, red. Z. Yasheev, Tel Aviv 1972.