Początki osadnictwa żydowskiego w Prużanie były bardzo wczesne, bo sięgały jeszcze połowy XV w., czyli czasu lokacji miasta przez książąt Kobryńskich. W 1623 r. tutejsza społeczność podlegała gminie w Brześciu. W tym okresie rabinem w Prużanie był m.in. Joel Sirkes (1565–1641), znawca prawa religijnego, potem w latach 1618–1640 rabin kazimierskiej gminy żydowskiej, rektor krakowskiej jesziwy oraz autor dzieła religijnego Beit Chadasz (hebr. „Nowy Dom”). W 1644 r. gmina żydowska uzyskała przywileje handlowe

W 1817 r. w mieście, w którym stały wyłącznie domy drewniane, mieszkało 374 Żydów na ogólną liczbę 824 mieszkańców (45,4%). W 1860 r. – 2908 na 5665 (51,3%); w 1878 r. – 4750 na 7044 (67,4%). W 1888 r. – 5252 Żydów na 7291 mieszkańców (72%). W opisach powtarza się liczba „dziewięciu domów modlitwy żydowskich” lub dziewięciu synagog. W latach 70. XIX w. rozpoczęła budowa kolejnej, ale w 1888 r. nie była jeszcze zakończona z braku funduszy.

Dzielnica żydowska leżała na prawym brzegu Muchawca. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich opisywał ją następująco: „w części miasta po prawej stronie rzeki (Szkolny dwór [= Szulhof, czyli dziedziniec synagogalny – przyp. aut.]) tylko znaczniejsze ulice są brukowane, przeważnie zaś bardzo wąskie, pełne brudu i zgnilizny”. Do jej wyglądu przyczynić mogły się liczne klęski żywiołowe. W 1863 r. wielki pożar zniszczył 300 domów oraz trzy z dziewięciu synagog. Tragiczne następstwa miała też epidemia cholery w latach 1871–1872.

W 1897 r. mieszkało tu 5080 Żydów na 7633 mieszkańców. Źródłem utrzymania był handel bydłem, produktami rolnymi i leśnymi oraz narzędziami rolniczymi. Największe zyski generowały cotygodniowe targi oraz cztery jarmarki w roku (drugi dzień Zielonych Świątek, piątek 10. tygodnia po Wielkanocy, 18 sierpnia, 26 października). Wśród rzemieślników warto zwrócić uwagę na garncarzy, zamieszkujących przedmieście Górka. Do Żydów należała też większość z istniejących tu 99 sklepów. Powstawały także pierwsze zakłady przemysłowe: fabryka machorki, browary, młyn parowy. Na początku XX w. pojawili się syjoniści, a w 1904 r. zawiązał oddział Bundu.

Pierwszą wojnę światową rozpoczęła nieoczekiwana prosperity, związana z zaopatrzeniem armii rosyjskiej na froncie. Jednak lata okupacji niemieckiej w okresie 1915–1917 okazały się bardzo trudne; na Żydów nałożono ograniczenia w poruszaniu się oraz obowiązek wykonywania prac przymusowych. Pod koniec wojny wybuchła epidemia tyfusu. Anarchia, która zapanowała w 1918 r., skłoniła społeczność do powołania własnej stuosobowej samoobrony.

W okresie międzywojennym w Prużanie mieszkało ok. 4 tys. Żydów. Pomimo trudności ekonomicznych rozwijało się życie kulturalne i społeczne. Działały szkoły hebrajska i jidysz, przytułek i dom starców, a także jesziwa. Funkcjonowały nawet dwie konkurujące ze sobą gazety żydowskie.

Okupacja sowiecka nastała we wrześniu 1939 roku. Całkowicie zmieniły się realia życie. Sowieci zlikwidowali wolny handel, a także zamknęli żydowskie placówki oświatowe.

Niemcy zajęli miasto 23 czerwca 1941 roku. Z miejsca przeprowadzili egzekucję 18 osób oskarżonych o komunizm. Na ich polecenie powstał Judenrat. 10 sierpnia 1941 r. utworzono getto. Począwszy od września 1941 r. warunki w nim stały się nieznośne, bowiem Niemcy sprowadzili tu tysiące więźniów z Białegostoku; łącznie w getcie przetrzymywano 18 tys. osób. Panował głód, brakowało lekarstw, a nawet podstawowej przestrzeni do życia. Likwidację getta przeprowadzono 28 stycznia 1942 roku. Większość Niemcy wywieźli do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Birkenau (w obozie pozostawiono przy życiu 2 tys. najbardziej zdatnych do pracy). Podczas „akcji” deportacyjnej zdołało początkowo uciec aż 2700 więźniów, ale większość z nich z czasem wyłapano i zamordowano; tym niemniej, wielu dołączyło do partyzantki.    

Bibliografia

• Pruzhana, [w:] The Encyclopedia of Jewish life before and during the Holocaust, t. 2, red. S. Spector, G. Wigoder, New York 2001, s. 1031.
• Prużana, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. B. Chlebowski, W. Walewski, t. IX, Warszawa 1888, ss. 110–111.