Pierwsza wzmianka o pobycie Żydów w Pruchniku pochodzi z 1563 roku[1.1]. Mieszkały tu dwie rodziny żydowskie, a w 1577 r. – trzy rodziny. Należeli oni do żydowskiej gminy w Przemyślu, tam też byli chowani po śmierci. Potwierdza to dekret króla Władysława IV z 1638 roku. W 1744 r. w Pruchniku Żydzi mieli dom modlitwy[1.2].

Wzrost liczebności Żydów w Pruchniku nasilił się w pierwszych latach po rozbiorach Polski, w okresie 1772–1810, gdyż Austria, po zajęciu Galicji popierała żydowskie osadnictwo. Żydzi w Pruchniku zamieszkali głównie w rynku. Odnosili się do ówczesnych mieszczan z wielką rewerencją i szacunkiem. Witając się z nimi mówili: „Niech będzie pochwalony Pan Bóg”[1.3]. Pomimo tak długiego osadnictwa, w pełni zorganizowana gmina powstała dopiero w latach 60. XIX wieku[1.1.1]. W ostatnich latach przed I wojną światową liczba Żydów znacznie wzrosła. Wybuch demograficzny wiązał się z masową wielodzietnością rodzin – przypadało przeciętnie 8–10 dzieci na rodzinę.

W skład żydowskiego okręgu metrykalnego i żydowskiej gminy wyznaniowej w Pruchniku w 1900 r. wchodziły następujące miejscowości[1.4]: Chorzów (obecnie wieś w gminie Tyniowice), Czelatycze, Czudowice, (Hawłowice), Hawłowice Dolne, Hawłowice Górne, Jodłówka, Kramarzówka, Pruchnik Miasto, Pruchnik Wieś, Rączyna, Rakietnica, Rozbórz Długi, Rozbórz Okrągły, Rzepin, Świebodna, Tuligłowy, Tyniowice, Węgierka, Więckowice, Wola Węgierska. Schematyzm diecezji przemyskiej podaje, że w Pruchniku (w całej parafii)[1.1.3] było w 1831 r. – 3474 katolików i 239 Żydów; w 1869 r. – 2920 katolików i 700 Żydów; w 1886 r. – 5301 katolików i 957 Żydów; w 1897 r. – 6066 katolików i 3000 Żydów; w 1909 r. – 5286 katolików i 504 Żydów; w 1928 r. – 7695 katolików i 1090 Żydów. Z innych źródeł wiemy, że w 1900 r. w miasteczku mieszkało 800

Na przełomie XIX i XX w. w Pruchniku było 68 sklepów, z tego 55 żydowskich i 13 polskich. Sklepy żydowskie były: sklepy bławatne (6), sklepy mięsne (5), piekarnie (3), sklepy żelazne (3), apteka (1), a przede wszystkim sklepy spożywcze i mieszane (30). Funkcjonowało też 7 restauracji. Rolę dzielnicy żydowskiej pełnił rynek oraz ulice: Kańczucka, Jarosławska i Długa. W mieście działały liczne stowarzyszenia o charakterze społecznym i religijnym, w tym bractwa religijne: Bikur Cholim, Chewra Kadisza czy Chewra Thilim. Żydzi prowadzili ubój wołów. Zajmowali się szklarstwem, szewstwem (najlepszym majstrem szewskim na ulicy Jarosławskiej był Żyd Icek), krawiectwem, mleczarstwem (pachciarz woził mleko ze dworu w Jodłówce). Największy zysk mieli ze sprzedaży skór, które szewcy z konieczności musieli kupować do wyrobu obuwia. Na rogach głównych ulic Żydzi posiadali trzy ogromne oberże, gdzie przejezdni zajeżdżali furmankami, odpoczywali, nocowali. Sień w jednej z nich miała nazwę „Hala Berkowa". W takiej oberży mieściły się także mieszkania Żydów, wyszynk z trunkami oraz sklepy.

Przed I wojną światową zaczęła się masowa emigracja do Niemiec i Ameryki. W 1916 r. naliczono 460 emigrantów z całej parafii pruchnickiej. W listopadzie 1918 r. miały w Pruchniku miejsce zajścia antysemickie. Gdy nowe władze jeszcze nie zainstalowały się na dobre, chłopi z Huciska, Nienadowej i okolicznych wsi rzucili się na sklepy żydowskie, rabując je i rozbijając. Najbardziej ucierpiał sklep Jakuba Klepnera przy ul. Kańczuckiej. Porządek starał się zaprowadzić komendant policji Kwaśnicki, a potem później nadeszło wojsko z Jarosławia. Działania władz zapobiegły możliwemu pogromowi. W okresie sądu stanął karabin maszynowy, a jeden z chłopów został zastrzelony przez żandarma.

Po zakończeniu pierwszej wojny światowej handel żydowski podupadł, część Żydów wyemigrowała z Pruchnika do Palestyny, Berlina, Wiednia. Zmniejszanie się obrotów handlowych spowodowało szersze zajęcie się rzemiosłem przez ludność żydowską. Synagoga znajdowała się za restauracją „Helusz", w kierunku ul. Długiej. Po drugiej stronie stała szkoła żydowska. W latach 20. XX w. rabinem w Pruchniku był Marfald[1.5]. Aktywnością polityczną wyróżniali się przede wszystkim syjoniści[1.1.1].

Niemcy zajęli miasto we wrześniu 1939 roku. Z inicjatywy polskiego burmistrza w listopadzie 1939 r. 150 rodzin wydalono za San, do strefy sowieckiej, ale Żydzi powrócili po dwóch tygodniach po lodzie, gdy drugi okupant nie chciał ich przyjąć. W sierpniu 1942 r. wszyscy Żydzi zostali wywiezieni z Pruchnika. Jednych umieszczono w getcie w Birczy, a stamtąd wywieziono do lasów w Wólce Pełkińskiej, gdzie ich rozstrzelano. Żydzi z Pruchnika, będąc w getcie w Birczy przychodzili na plebanię. Jeden z nich, Boruch, przeczuwając swój koniec ze smutkiem wyznał swój strach i trwogę mówiąc: „Boję się Sądu Bożego”. Innych Żydów, niosących łopaty zapewne do wykopania dołu, wyprowadzili Niemcy za miasto na cmentarz katolicki i tam ich rozstrzelali. Dziś w tym miejscu stoi głaz na postumencie i napis następującej treści: „Na tych polach w latach 1942–1943 hitlerowscy zbrodniarze zamordowali 67 osób narodowości żydowskiej. Pruchnik – wrzesień 1969”. Pozostali trafili do obozu przejściowego w Pełkiniach, albo wprost do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Bełżec[1.1.1].

Po wojnie Żydzi już nie powrócili do Pruchnika.

Nota bibliograficzna

  • Pruchnik, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 2, New York 2001, s. 1030.
Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Pruchnik, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 2, New York 2001, s. 1030.
  • [1.2] Krochmal J., Bożnice i cmentarze żydowskie na terenie rzymskokatolickiej diecezji przemyskiej w połowie XVIII wieku, Przemyśl 2004, s. 34.
  • [1.3] Markiewicz J., Pruchnik widziany oczami księży Markiewiczów, Pruchnik 2000, s. 19.
  • [1.1.1] [a] [b] [c] Pruchnik, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 2, New York 2001, s. 1030.
  • [1.4] Michalewicz J., Żydowskie okręgi metrykalne i żydowskie gminy wyznaniowe w Galicji w dobie autonomicznej, Kraków 1995, s. 122.
  • [1.1.3] Markiewicz J., Pruchnik widziany oczami księży Markiewiczów, Pruchnik 2000, s. 19.
  • [1.5] „Nowy Dziennik” z 22.08.1928.