Żydzi mieszkali tu już w 1538 roku. W 1563 r. były w mieście 3 rodziny żydowskie. W 1583 r. właściciel miasta Konstanty Ostrogski zdecydował, że mogą posiadać tylko dwa domy. Od 1594 r. nie mogli osiedlać się w Przeworsku, jednak nie był to zakaz przestrzegany zbyt skrupulatnie, skoro już w 1610 r. wzmiankowana jest synagoga żydowska, zapewne drewniana, zaś w 1644 r. była już w mieście ul. Żydowska. Do około 1638 r. należeli do kahału przemyskiego. Według danych szacunkowych pod koniec pierwszej połowy XVII w. mieszkało tu około 150 Żydów. W 1726 r. w Przeworsku urzędował „Wielki Sąd” żydowski Sejmu Czterech Ziem – Waadu. W 1764 r. właściciele miasta wydali kilka ordynacji regulujących stosunki między Żydami i katolikami.

Do 1772 r., czyli do przejęcia tych terenów przez Austrię, Żydzi nie mogli handlować w mieście, tylko w okolicznych wsiach. W 1777 r. Żydzi przeworscy płacili 969 zł rocznie podatku tolerancyjnego, co stawiało ich gminę na 8. miejscu na terenie obecnego województwa podkarpackiego. W 1785 r. było w mieście 884 Żydów. Pod koniec XVIII w. mieli tu 55 domów na ogólną liczbę 266. Od 1788 r. w Przeworsku funkcjonowała jüdisch-deutsche Schule.

Pod koniec XVIII w. miejscowej wspólnocie chasydzkiej przewodził Icchak z Przeworska, nauczyciel m.in. Ajzyka z Kalewa, zwanego Śpiewającym Cadykiem. Kolejnym cadykiem był w Przeworsku Menachem Mendel, który osiadł potem w Rymanowie. Po nim cadykiem został Mosze z Przeworska, autor książki Światło Mojżeszowego Oblicza. Wreszcie również na krótko cadykiem został Menachem Isachar, syn cadyka Elimelecha z Leżajska, zmarły 05.02.1814 r. i pochowany na miejscowym cmentarzu. Po nim cadykiem był Abraham Mosze ben Emanuel Weltfreud. Obecność tylu ważnych postaci ruchu chasydzkiego oddziałało na całą wspólnotę, która w XIX w. przybrała właśnie chasydzki charakter[1.1].

Na terenie parafii rzymskokatolickiej w 1835 r. mieszkało 821 Żydów. W 1870 r. do gminy należało 1140 Żydów, którzy posiadali 4 bóżnice, 2 cmentarze i 2 rabinów. W 1896 r. w mieście mieszkało 1932 Żydów, co stanowiło 57,7% ogółu mieszkańców. Rabinem był wówczas Chaim Cwi Aszkenazy. W 1914 r. odsetek ludności żydowskiej w mieście wynosił 44,9%.

Miasto w 1921 r. miało 3371 mieszkańców, w tym 1457 Żydów. W 1931 r. na terenie całego powiatu żyło 3405 Żydów, tj. zaledwie 5,5% ogółu mieszkańców. Żydzi przodowali w lokalnym handlu, bowiem w 1936 r. na 180 przedsiębiorstw handlowych należało do nich 147, tj. 81,7%; zrzeszeni byli w Stowarzyszeniu Kupców. Rzemieślnicy byli zrzeszeni w Bezpartyjnym Stowarzyszeniu Gospodarczym, którego prezesem był Ch. Kupferman. Pod względem politycznym dominowali syjoniści[1.1.1]. W mieście funkcjonowała też komórka Bundu, a organizacja młodzieżowa Freiheit prowadziła bibliotekę żydowską. W okresie międzywojennym Żydzi mieli też swoją Kasę Zaliczkową, skupiającą w 1932 r. 367 udziałowców, której prezesem był adwokat Anzelm Kleinman. Z kolei adwokat Aleksander Karpf był członkiem miejscowego „Sokoła”.

26.04.1930 r. spaliła się znaczna część drewnianych zabudowań w dzielnicy żydowskiej i północna pierzeja rynku. Źródła podkreślają, że pomimo wcześniejszych aktów antysemickich, bezdomni Żydzi znaleźli wówczas schronienie w ocalałych domach chrześcijan[1.1.1]. 

W 1938 r. mieszkało w Przeworsku około 1,5 tys. Żydów. Ostatnim przewodniczącym zarządu żydowskiej gminy wyznaniowej był Szulim Aszkenazy, natomiast rabinem kahalnym – Eliasz Fränkel (którego syn uratował się z Zagłady, i został potem rabinem jednej z synagog w Nowym Jorku).

Po zajęciu Przeworska 12.09.1939 r. Niemcy spalili piękną renesansową synagogę, pochodzącą z 1626 r., wraz z całym wyposażeniem. Synagoga stała nieopodal ratusza. Podobno znaleźli w niej amunicję. Wówczas zamordowali także ok. 30 Żydów. Spalili także przylegający do synagogi dom modlitwy, mieszczący cheder oraz dom rabina, a w nim dużą bibliotekę. Począwszy od 27.09.1939 r. (święto Sukot) wypędzali większość Żydów z miasta, zmuszając ich do przejścia w bród przez San, m. in. w Przemyślu, uprzednio obrabowawszy wypędzanych; celem miała być sowiecka strefa okupacyjna. Wiele osób podczas takich przepraw utonęło. Nielicznych pozostałych przesiedlili do Sieniawy.

Z 1781 Żydów, jakich okupacja niemiecka zastała w mieście, po przeprowadzonych wysiedleniach zostało tylko 27. W latach 1939–1943 Niemcy zamordowali na cmentarzu ok. 240 osób, w zdecydowanej większości Żydów z okolicznych miejscowości. W położonej nieopodal Gniewczynie Trynieckiej w 1942 r. zginęło 16 Żydów, których żandarmi z Jarosławia zastrzelili w domu Lejby Trinczera, zaś we wsi Jagiełła w tym samym czasie zabili ok. 45 osób (10 rodzin), natomiast w pobliskim Dębowie w październiku 1943 r. zamordowali 10 Żydów, których pogrzebano w miejscu egzekucji. Paradoksalnie jednak, brutalne wypędzenie przez Niemców w 1939 r. blisko 2 tys. ludzi za San, do sowieckiej strefy okupacyjnej, pozwoliło przetrwać Zagładę wielu żydowskim mieszkańcom Przeworska.

Bibliografia

• Przeworsk, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 3, New York 2001, s. 1036.