Choć oficjalny przywilej na osiedlanie się w Parczewie Żydzi otrzymali od króla Zygmunta Augusta dopiero w 1564 r., pierwsi osadnicy żydowscy pojawili się w mieście już w XV w. albo w pierwszej połowie XVI wieku. W niektórych źródłach znaleźć można nawet informację, że jeszcze przed 1541 r. w Parczewie istniała zorganizowana gmina. W 1566 r. gmina liczyła ok. 60 Żydów.

Szerszych informacji o Żydach z Parczewa dostarczają dokumenty z 1563 r., kiedy to rada miejska podjęła próbę usunięcia starozakonnych z centrum miasta. Kompromis pomiędzy władzami miasta a gminą osiągnięto dopiero w 1623 r., gdy gmina zgodziła się na opłacanie podatków miejskich. Według lustracji przeprowadzonej w 1565 r., w Parczewie znajdowało się 11 domów należących do Żydów, w tym dom szkolnika, co wskazuje na istnienie w owym czasie synagogi[1.1].

Prawdopodobnie pod koniec XVI lub w I poł. XVII w. wzniesiono tu synagogę oraz wyznaczono teren cmentarza. W 1633 r. Żydzi parczewscy otrzymali od króla Władysława IV odnowienie przywilejów na użytkowanie tych obiektów. Dzielnica żydowska w Parczewie, wraz z bóżnicą, domem modlitwy i cmentarzem była usytuowana poza murami miejskimi, na północ od rynku. 

W 1674 r. wśród płacących podatek mieszkańców Parczewa było 84 Żydów. W XVI i XVII Żydzi uzyskiwali kolejne przywileje królewskie, w tym m.in. w 1654 r. przywilej nadany przez Jana Kazimierza, pozwalający „budować się, handlować, bić bydło, a nawet warzyć piwo i miody na własna potrzebę”[1.2]. Źródłem dochodów wielu rodzin było rzemiosło (szewstwo, piekarstwo, garncarstwo)[1.3].

Na skutek wojen II poł. XVII w. miasto wraz z dzielnicą żydowską zostało niemal całkowicie zniszczone. W 1718 r. pozostało zaledwie 20 mieszczan, w tym 4 Żydów, acz gmina obejmowała wówczas także 29 niewielkich skupisk w sąsiedztwie Parczewa.

Miasto odbudowało się jednak w II połowie XVIII wieku. W 1787 r. mieszkało tu już 679 osób wyznania mojżeszowego, stanowiąc 40% populacji ośrodka. Szybki rozwój gminy rozpoczął się na przełomie XVIII i XIX stulecia. Żydzi wysunęli się na czołowe pozycje w lokalnym handlu i rzemiośle, przyczyniając się także do rozwoju miejscowego przemysłu.

Według inwentarzy z 1770 r., oprócz licznych żydowskich warsztatów rzemieślniczych (szewcy, czapnicy, krawcy, kotlarz), w mieście istniało 18 sklepów mających żydowskich właścicieli[1.4]. Począwszy od połowy XIX stulecia aż do lat 30. XX w. Żydzi stanowili ponad połowę mieszkańców. W II połowie XIX w. znaczne wpływy zdobył w mieście ruch chasydzki[1.5]. Ulokował się tu dwór cadyka – był nim Abraham Bornstein, zięć słynnego Menachema Mendla Morgensterna z Kocka. Bornstein pełnił obowiązki miejscowego rabina przez 20 lat[1.6].

Na początku lat 20. XX w., wśród niemal ośmiotysięcznej populacji Parczewa, ok. 51% stanowili Żydzi. W mieście działała bożnica Żydów Związku Ortodoksów, 27 domów modlitwy, w tym dwa pozostające pod nadzorem gminy, mykwa, dom dla biednych oraz kirkut. Większość obiektów znajdowała się w obrębie ulic: Bożnicznej, Żabiej, Brzeskiej, Końskiego Rynku, Kościelnej, Kolejowej i Warszawskiej. Gmina subsydiowała działalność Towarzystwa Pomocy Chorym oraz wspierała szkolnictwo religijne. Ok. 1923 r. przy ulicy Żabiej powstała nowa, drewniana synagoga. 

W dwudziestoleciu międzywojennym w Parczewie istniało kilka stowarzyszeń prowadzących działalność społeczną i oświatową, m.in. założony w II połowie lat 20. i pozostający pod wpływem organizacji syjonistycznych oddział Stowarzyszenia „Tarbut”[1.7]. Pod względem politycznym najpopularniejsze były Aguda, wspierana przez chasydów i ortodoksów oraz Bund, aktywny pośród członków związków zawodowych. Działały także Ha-Szomer ha-Cair i He-Chaluc, posiadające od 1929 r. „kibuc”, szykujący osadników do wyjazdu do Palestyny[1.1.6].

W czerwcu 1936 r. miał miejsce „zajazd” na Parczew, zorganizowany przez polskich nacjonalistów, w czasie którego zdemolowano żydowskie domy i sklepy, a zrabowane mienie spalono na rynku.

Tuż przed wybuchem II wojny światowej, w Parczewie żyło ok. 5000 Żydów, stanowiąc blisko połowę mieszkańców miasta.

Niemcy zajęli Parczew 5 października 1939 r., zaczynając swoją okupację od konfiskat i rekwizycji.  Jeszcze pod koniec 1939 r. powołano Judenrat, a Żydów objęto reżimem obozu pracy[1.1.6]. W listopadzie 1939 r. miała miejsce pierwsza masowa egzekucja, a 18 i 20 lutego 1940 r. na miejscowym kirkucie, oddziały Wermachtu i SS rozstrzelały 350 żydowskich jeńców wojennych, idących w tzw. „marszu śmierci” z Lublina do Białej Podlaskiej. Zwłoki pomordowanych Żydów pochowano w zbiorowej mogile na terenie cmentarza; pochówku dokonała wyznaczona przez Judenrat grupa, która sama także została rozstrzelana.

W marcu 1941 r., na terenie tradycyjnej dzielnicy żydowskiej, czyli w obrębie ulic Szerokiej i Bożniczej, zostało utworzone getto, w którym umieszczono według różnych źródeł ok. 6–7 tys. Żydów pochodzących z Parczewa, Wohynia, Kocka, Czemiernik i innych miejscowości powiatu radzyńskiego, a także z Krakowa i Lublina.

19 sierpnia 1942 r. SS i żandarmeria zamordowały w Parczewie ok. 400 Żydów. Zwłoki złożono na cmentarzu żydowskim. 8 października 1942 r., SS i żandarmeria rozstrzelały kolejnych 300 Żydów, pochodzących z Parczewa, Wohynia i Komarówki Podlaskiej.

W 1942 r. grupa osób z parczewskiego getta została przesiedlona do pobliskiej miejscowości Romaszki, gdzie Niemcy zorganizowali obóz pracy dla Żydów. Kobiety i mężczyzni pracowali tam przez ok. 10 godzin dziennie, wykonując roboty melioracyjne. Obóz został rozbity przez partyzantów, a oswobodzeni więźniowie zbiegli.

Likwidacja getta miała miejsce w październiku 1942 roku. Niemcy wywieźli część Żydów do obozu zagłady w Treblince, około 100 osób rozstrzelali na miejscu, a część przesiedlili do getta w Międzyrzeczu Podlaskim. Ze zorganizowanego tam punktu zbornego ludność żydowska kierowana była jednak transportami kolejowymi do obozu zagłady w Treblince. Ostatni taki transport odszedł z Międzyrzeca w lipcu 1943 roku. Ostatni Żydzi z Parczewa, tj. osoby które pozostały w tzw. wtórnym getcie, zostały zamordowane przez Niemców w 1943 roku.

Wielu Żydom z getta udało się zbiec i ukryć w pobliskich Lasach Parczewskich, gdzie pod dowództwem Aleksandra Skotnickiego powstał i walczył żydowski oddział partyzancki.

Po wyzwoleniu w Parczewie zamieszkało około 200 Żydów, w większości repatriantów z ZSRR, pochodzących z miasta i okolic. 5 lutego 1946 r. doszło do pogromu, przeprowadzonego przez oddział partyzantów organizacji Wolność i Niezawisłość z obwodu włodawskiego. Po nieudanym ataku na posterunek milicji, partyzanci ograbili żydowskie sklepy, zdemolowali domy oraz rozstrzelali 3 żydowskich mieszkańców miasta. Po tych wydarzeniach większość Żydów wyjechała z Parczewa[1.8].

Bibliografia:

• Kubiszyn M., Parczew, [w:] Śladami Żydów. Lubelszczyzna, Lublin 2011, ss. 305–309.
• Parczew, [w:] Encyclopaedia of Jewish Communities Poland, t. 7: Lublin, Kielce districts, red. A. Wein, Jerusalem 1999, s. 408.
• Parczew, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, t. II, red. S. Spector, G. Wigoder, New York 2001, s. 969.
• Parczew – sefer zikaron le-kedoshei Parczew ve-ha-seviva, red. Sh. Zonnenshein, Haifa 1977.
• Trzciński A., Śladami zabytków kultury żydowskiej na Lubelszczyźnie, Lublin 1990.
• Zakrzewska-Dubasowa M., Parczew XV–XVII w., Lublin 1962.