Najstarsza wzmianka o Żydach mieszkających w Płońsku pochodzi z 1448 roku. Wiadomo, iż w roku 1507 Żydzi zapłacili 5 zł podatku koronacyjnego[1.1]. W 1578 r. w gminie żydowskiej w Płońsku mieszkało już 24 płatników pogłównego żydowskiego.

W XVII w. wybudowano pierwszą synagogę, założono również cmentarz. Jednak aż do połowy XVIII w. gmina w Płońsku organizacyjne była podporządkowana kahałowi w Ciechanowie.

Zasady współżycia Żydów i chrześcijańskiego mieszczaństwa uregulowano w 1768 r. zawierając stosowną umowę. W latach 1768–1777 rada miejska dopuściła Żydów do handlu oraz produkcji miodu pitnego i szynkowania gorzałki. W 1765 r. posiadali 20 domów.

Na początku XIX w. w Płońsku i okolicy realizowany unikatowy program żydowskiego osadnictwa rolniczego i fabrycznego, zainicjowany przez Szlomo Zalmana Posnera. W 1831 r. 298 z 502 Żydów zamieszkujących wieś Kuchary pracowało w przędzalni należącej do Posnera, ale z czasem projekt upadł, a byli robotnicy powrócili do miasta[1.2].

W 1816 r. przygotowano pierwsze plany związane z utworzeniem rewiru żydowskiego dla 172 rodzin. W 1826 r. doszło do pożaru miasta, w wyniku którego spłonęło wiele zabudowań, a liczne rodziny żydowskie straciły dach nad głową. Uznano wówczas, że stworzenie rewiru będzie jednak z przyczyn praktycznych zbędne. Żydzi stanowili wówczas większość mieszkańców miasta, posiadając place i domy w różnych częściach Płońska. Zalecono jedynie, aby Żydzi nie budowali i nie kupowali domów sąsiadujących z domami należącymi do Polaków. Dla rodzin, które straciły domy na skutek pożaru, władze miasta w 1827 r. wybudowały przy rynku 50 baraków. Zamieszkało w nich 50 rodzin. Do 1844 r. wprowadziła się do własnych nowo wybudowanych domów tylko część rodzin. Pozostali nadal gnieździli się w barakach, mimo ponagleń ze strony władz.

Handel pozostawał głównym zajęciem żydowskich mieszkańców Płońska. W 1844 r. zajmowali się nim na większą skalę: Hersz Senior, Josef Fenkiel, Mosiek Bornsztejn, Abe Cemach. Pierwszy handlował mięsem koszernym i zagranicznymi trunkami, pozostali towarami łokciowymi pochodzenia krajowego. Drobnym handlem zajmowali się kramarze, których było 12. Bogatszymi członkami gminy byli także właściciele szynków oraz dzierżawcy rozmaitych opłat miejskich.

W 1819 r. wśród 32 szynków działających w Płońsku, aż 28 należało do Żydów. Jednym z najzamożniejszych był Gotfryd Bittner, który posiadał 2 szynki. Do lokalnej elity finansowej zaliczali się dzierżawcy propinacji. W Płońsku byli nimi mieszkający w Ostrołęce Hersz Sztucki, Joachim Goldman z Zakroczymia i Nuchim Rubinstein z Pułtuska. W latach 1828–1830 dochody z propinacji dzierżawił Lejzer Cohn na sumę 7715 złp. Mniejsze zyski zapewniała dzierżawa mostowego. Tym zajmował się w latach 1819–1821 Salomon Szytkie, który potem zaczął także dzierżawić targowe. W latach 80. XIX w. dzierżawą dochodów z kasy miejskiej z targowego i jarmarcznego był Zelman Blum, a dochodów z rzeźni miejskiej – Maskiel Rozen. Obok handlu istotną rolę odgrywało rzemiosło. Płońscy Żydzi specjalizowali się w krawiectwie.

Najbardziej znanymi rabinami, działającymi w Płońsku byli: Baruch Harif (zmarły w 1792 r.), Abraham Jekutiel Lichtenstein (zmarły w 1810 r.), Cwi Jeheskiel Michaelson (pełnił posługę w latach 1894–1922) oraz Izrael Bronstein (od 1922).

Zamęt w Okręgu Bóżniczym Płońskim wywołały starania Żydów mieszkających w Sochocinie, którzy w latach 1861–1864 zabiegali o uniezależnienie się od tamtejszej gminy. Ich starania wspierał burmistrz Sochocina. Przeciwnikiem takiego rozwiązania był właściciel okolicznych dóbr Dawid Pozner i koloniści żydowscy, którzy osiedlili się we wsiach Kuchary i Kadłubówka. Ostatecznie władze gubernialne uznały niezależność gminy żydowskiej w Sochocinie w 1865 roku.

Stałym elementem, który wpływał na funkcjonowanie dozoru bóżniczego, były powtarzające się przez pierwszą połowę XIX w. oskarżenia wysuwane pod adresem władz gminy, dotyczące korupcji i nadużyć finansowych. Czynnikiem sprzyjającym tym zjawiskom było obsadzanie przez 30 lat funkcji dozorów przez członków trzech rodzin. Obwinieni mieli zawyżać straty materialne, poniesione w czasie powstania listopadowego w latach 1830–1831, wyłudzać odszkodowania od rządu oraz trwonić pieniądze, które zebrano na budowę bóżnicy, spalonej w 1826 roku. Na tym samym miejscu wybudowano nową, tuż przed wybuchem powstania listopadowego (1830–1831). Miała wymiary 22 x 18 m i 9 m wysokości. Pokryto ją holenderską dachówką.

W styczniu 1882 r. wbrew fali antyżydowskich nastrojów, podsycanych przez władze rosyjskie, udaremniono przygotowywany w Płońsku pogrom. Fali agresji nie udało się jednak na dłużej poskromić. Do antyżydowskich wystąpień doszło 28 kwietnia 1882 roku.

Wśród żydowskich mieszkańców Płońska w XIX w. pojawiły się tarcia między sympatykami chasydyzmu a zwolennikami tradycyjnego judaizmu. Maskile byli aktywni od lat 40. XIX w., prezentując tendencje asymilacyjne i w coraz większym stopniu przechodząc na polski. Pod koniec XIX w. nowemu wzmocnieniu uległa pozycja chasydów. Stało się to pod wpływem działalności Jechiela Meira z Gostynina, ale swoich reprezentantów w mieście miały także grupy z Góry Kalwarii, Aleksandrowa Łódzkiego i Ciechanowa. W Płońsku działały liczne szkoły religijne, zarówno chedery, jak Talmud-Tory.

Od końca XIX i początku XX w. na istniejące podziały nałożyły się nowe. Pojawili się zwolennicy ideologii lewicowej i syjonizmu. Syjoniści zaktywizowali się w latach 80. XIX wieku. Ich przywódcą w mieście był Awigdor Grin, ojciec Dawida Ben-Guriona. O zróżnicowaniu postaw świadczyła m.in. mnogość organizacji działających w środowisku żydowskim, których założyciele odwoływali do rozmaitych ideologii.

W 1910 r. w Płońsku wśród 11 680 mieszkańców żyło 7665 Żydów (65,6%). W kolejnych latach liczba żydowskich mieszkańców spadała. Podobnie było z chrześcijańską ludnością miasta. Spowodowane to było dosyć liczną emigracją z tych terenów do większych miast czy za granicę (np. do Stanów Zjednoczonych), a także zamieszaniem związanym z I wojną światową. Warto wspomnieć właśnie o urodzonym w Płońsku Dawidzie Ben-Gurionie (1886–1973), który w tym okresie (1906) wyemigrował do Palestyny.

W spisie powszechnym w 1921 r. pochodzenie żydowskie zadeklarowało 4460 osób spośród 9220 wszystkich mieszkańców miasta (48,4%). Sytuacja społeczności pogorszyła się w okresie międzywojennym w związku z kryzysem ekonomicznym, nadto spustoszenie zrobiła epidemia tyfusu pod koniec pierwszej wojny światowej. Z pomocą śpieszył Joint oraz instytucje dobroczynne o charakterze syjonistycznym. W 1928 r. otwarto obóz pionierów organizacji He-Chaluc. W tym samym roku powstała szkoła hebrajska. Swoje szkolnictwo utrzymywała także Aguda, prowadząc m.in. placówkę Bet Jaakow, przeznaczoną dla 150 dziewcząt. W latach 30. XX w. dochodziło do aktów antysemityzmu w postaci bojkotu ekonomicznego i pojedynczych aktów przemocy. W 1931 r. w Płońsku mieszkało 4913 Żydów[1.1.2].

Po zajęciu Płońska przez Niemców 5 września 1939 r. grupy Żydów skierowano do obozów pracy w Nosarzewie i Sierpcu. Niebawem powstało Biuro Pracy, którym kierował Abraham Cewe. Z czasem placówka ta została przekształcona w żydowski Arbeitsamt. Powstał także Komitet Pomocy dla Biednych Żydów w Płońsku. Po jego likwidacji w lipcu 1940 r. utworzono sześcioosobowy Judenrat (Szlomo Bogata, Szloma Fuks, Jankiel Gryc, Ruben Grodowicz, Jakub Ramek – przewodniczący, Froim Leon – sekretarz). Arbeitsamtem kierował Szlomo Fuks, a żydowską policją – Lewin. W tym czasie Niemcy zniszczyli zabytkową synagogę, przekształcając ją w magazyn jaj.

We wrześniu 1940 r. założono getto na powierzchni ok. 1 km kwadratowego, które obejmowało ulice: Kozią, Krzywą, Pułtuską, Warszawską i Wyszogrodzką. Początkowo miało charakter otwarty, z czasem zostało ogrodzone. W 1940 r. łącznie dosiedlono do niego 3800 osób, w 1941 r. – 1500, w 1942 r. – ok. 1000. W końcu przebywało w nim ok. 12 tys. osób. Obok miejscowych Żydów znaleźli się w nim wysiedleńcy z wielu miejscowości powiatu płońskiego, sierpeckiego i kilku miast leżących w powiatach rypińskim, lipnowskim, sierpeckim, należących do prowincji Gdańsk–Prusy Zachodnie (Dobrzyń nad Wisłą, Dobrzyń nad Drwęcą, Lipno, Rypin, Sierpc). Trafili tam również Żydzi ze zlikwidowanego 18 listopada 1942 r. getta w Nowym Mieście. 13 lipca 1941 r. wyselekcjonowano ok. 1200 osób i wysłano do obozu w Pomiechówku. Niebawem w getcie wybuchła epidemia tyfusu. Dziennie umierało ok. 60 osób. Prezesowi Judenratu udało się sprowadzić z Warszawy niemieckiego lekarza. Zorganizowano w getcie szpital, łaźnię dla chorych, aptekę oraz kuchnię ludową. Nauczycielka Grybnergowa prowadziła sierociniec dla 40 dzieci w wieku od 4 do 10 lat.

Płońskie getto zlikwidowano w drugiej połowie 1942 roku. Pierwszy transport z Płońska wyjechał 28 października 1942 r. i trafił do Auschwitz, kolejny wyruszył 15 grudnia 1942 r. w tym samym kierunku. Budynki na terenie getta wyburzono[1.3].

Nota bibliograficzna:

• Grynberg M., Żydzi w rejencji ciechanowskiej 1939–1942, Warszawa 1984.
• Guldon Z., Skupiska żydowskie w miastach polskich w XV–XVI wieku, [w:] Żydzi i judaizm we współczesnych badaniach polskich, red. K. Pilarczyk, S. Gąsiorowski, t. 2, Kraków 2000.
• Plonsk, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life before and during the Holocaust, t. 2, red. Sh. Spector, G. Wigoder, New York 2001, ss. 1002–1004.
• Sefer Plonsk we-ha-swiwa, red. Sh. Zemach, Tel Awiw 1963.
• Szczepański J., Społeczność żydowska Mazowsza w XIX–XX wieku, Pułtusk 2005.