Cmentarz żydowski w Pruszkowie znajduje się przy ul. Lipowej 50 (róg ul. Gutowicza, dawnej Bazaltowej), w południowej części miasta.

Powstał w 1904 roku. Grunt zakupiono od hrabiego Potulickiego za pieniądze rodziny Teichfeldów, znanych pruszkowskich przedsiębiorców pochodzenia żydowskiego. Organizacją cmentarza zajmował się Mordechaj Gutowicz, którego zaangażowanie przypomina wyryty na jego pomniku hebrajski napis: „I założył cmentarz tu”. Ukonstytuowanie się gminy żydowskiej w Pruszkowie, a w konsekwencji – założenie własnego miejsca pochówku, odbywało się w atmosferze konfliktu z gminą wyznaniową w Nadarzynie, gdzie do 1904 r.  Żydzi z Pruszkowa grzebali swych zmarłych. Nadarzyńskie bractwo pogrzebowe Chewra Kadisza zasadnie obawiało się uszczuplenia dochodów pochodzących z pochówków.

Prawdopodobnie jeszcze przed I wojną światową nekropolię ogrodzono solidnym, ceglanym murem. Przy wejściu wykopano studnię oraz wzniesiono dom przedpogrzebowy, w którym znajdowały się: izba do rytualnej ablucji zmarłych, stajnia i mieszkanie stróża. Dozorcą i jednocześnie pracownikiem odpowiedzialnym za utrzymanie porządku oraz kopanie grobów był chrześcijanin o nazwisku Olesiński. Funkcję tą sprawował później jego syn Wawrzyniec Olesiński.

Cmentarz nie został zniszczony przez Niemców, przetrwał okres drugiej wojny światowej w relatywnie dobrym stanie. W odróżnieniu od nekropolii wyznania mojżeszowego w innych miastach, w Pruszkowie Niemcy nie nakazali usunięcia nagrobków i wykorzystania ich do prac drogowych czy budowlanych. Wojsko zniszczyło jedynie część muru, traktując go jako cel w trakcie ćwiczeń z rusznicami. Latem 1940 r. wzdłuż południowego muru złożono ciała kilkunastu żydowskich żołnierzy, poległych podczas kampanii wrześniowej. Na mocy zarządzenia władz okupacyjnych, zwłoki ekshumowano z polowych mogił i przeniesiono na cmentarz żydowski w Pruszkowie.

W czasie wojny na cmentarzu grzebano ciała osób zmarłych w getcie lub zamordowanych przez Niemców w różnych punktach miasta. Większość miejsc pochówków pozostaje do dziś nie oznakowana. Było to wynikiem zubożenia oraz ograniczeń w poruszaniu się ludności żydowskiej w okresie okupacji, a zapewne także żydowskiej tradycji, nakazującej postawienie macewy po roku od dnia zgonu. Na to rodziny zmarłych nie miały dość czasu – getto w Pruszkowie powstało jesienią 1940 r. i zostało zlikwidowane zaledwie kilka miesięcy później – 30.01.1941 roku. Po likwidacji getta na cmentarzu grzebano ciała Żydów odnalezionych przez Niemców w kryjówkach na terenie miasta i następnie rozstrzelanych.

Długotrwały proces dewastacji nekropolii rozpoczął się po wyzwoleniu miasta i przybrał na sile po wyjeździe ostatniego stróża. Skradziono wówczas wiele płyt nagrobnych, wyrywano też umieszczone w piaskowcowych macewach marmurowe tabliczki epitafijne. Pozyskany w ten sposób surowiec trafiał do warsztatów kamieniarskich, gdzie po obróbce był wykorzystywany jako materiał na pomniki na cmentarzu katolickim. Jeszcze w 1946 r. na cmentarzu znajdował się wzniesiony z cegły ohel miejscowego rabina Lewenberga, jednak i ten budynek został z czasem rozebrany.

W 1995 r., dzięki inicjatywie pastora Gerharda Vossa z Esslingen i zaangażowaniu uczniów szkół z Nuertingen i Esslingen w Niemczech oraz uczniów szkoły budowlanej w Pruszkowie, na cmentarzu rozpoczęły się prace restauracyjne. Finansowanie prac zapewniły: urzędy miast w Pruszkowie i Esslingen oraz fundacja Polsko-Niemiecka Współpraca Młodzieży. W ciągu trzynastu lat odnowiono dom przedpogrzebowy, wykonano także roboty porządkowe, polegające między innymi na karczowaniu roślinności, utrudniającej dostęp do wielu sektorów nekropolii. Oznaczono także miejsce pochówku żydowskich żołnierzy, zabitych w czasie wojny obronnej we wrześniu 1939 roku. Oficjalne zakończenie prac miało miejsce w dniu 25.06.2007 roku. Kilka tygodni później uczniowie ze szkoły Reut w Jerozolimie wykonali spis zachowanych nagrobków. W ostatnich latach odbudowano ogrodzenie od strony zachodniej, naprawiono też mur w jego południowo-wschodnim narożniku.

Cmentarz zlokalizowany jest na działce w kształcie trapezu, o przybliżonych rozmiarach 40 na 120 metrów (0,48 ha). Wejście na cmentarz znajduje się od strony ul. Gutowicza (Bazaltowej). Przy bramie stoi wzniesiony z czerwonej cegły budynek dom przedpogrzebowego. W jego wnętrzu zachował się jeden z nielicznych w Polsce kamiennych stołów do rytualnej ablucji, w języku hebrajskim zwany tahara (oczyszczenie).

Mimo zniszczeń, do dziś na cmentarzu przetrwały 204 nagrobki, ustawione w układzie rzędowym, zwrócone licem w kierunku zachodnim. Całych jest 177, kompletne rozbite – 16, niekompletne – 11). Widoczny pozostał także podział na części męską, żeńską i dziecięcą. Są to pomniki typowe dla żydowskiej sztuki sepulkralnej z pierwszych dekad XX w., wykonane głównie z piaskowca, w formie pionowych macew. W ich naczółkach wyrzeźbiono charakterystyczne zdobienia, takie jak: świeczniki umieszczane tradycyjne na nagrobkach kobiet; złamane drzewa – alegorie przedwcześnie przerwanego życia, Gwiazdy Dawida – symbol narodu żydowskiego; dłonie wrzucające monety do skarbonek, będące nawiązaniem do działalności dobroczynnej zmarłego; szafy z książkami – symbol wiedzy nieboszczyka i znajomości świętych ksiąg.

Zwraca uwagę kilka nagrobków sarkofagowych oraz pomniki w formie ściętego drzewa, stawiane na grobach osób zmarłych w młodym wieku. Ofiary Zagłady upamiętniają pojedyncze macewy, między innymi wystawiony już po wyzwoleniu nagrobek Toli Zomberg oraz jej dzieci Lusi i Feliksa, zamordowanych w 1943 roku. Inskrypcje ryto przede wszystkim w języku hebrajskim, na niektórych nagrobkach widoczne są też epitafia polskojęzyczne. Z zamieszczonej w Księdze Pamięci Pruszkowa, Nadarzyna i okolicy fotografii wiemy, że nagrobki były malowane, jednak dziś polichromie są już niewidoczne[1.1]. W południowej części nekropolii znajdują się groby żołnierzy poległych we wrześniu 1939 roku.

Cmentarz figuruje w rejestrze zabytków pod nr 1339 na mocy decyzji z 27 grudnia 1988 roku. Pod koniec 2010 r. pracownicy Muzeum Historii Żydów Polskich wykonali inwentaryzację zachowanych macew. Spis nagrobków został opublikowany w dziale „Pamięć w Kamieniu”. Cmentarz stanowi własność Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie.

Bibliografia:

• Sefer Pruszkow, Nadarzin weha-swiwa, red. D. Brodsky, Tel Awiw 1966.
• Skwara M., Pruszkowscy Żydzi. Sześć dekad zamkniętych Zagłądą, Pruszków 2007.