Pierwsze wzmianki o Żydach w Piaskach (zwanych również Piaskami Luterskimi) pochodzą z 1578 roku. Można przypuszczać, że społeczność ta została zniszczona w czasie najazdu Kozaków hetmana Chmielnickiego, po czym odrodziła się w latach 60. i 70. XVII wieku[1.1]. Zachowały się dokumenty sądowe z końca XVII stulecia, dotyczące dochodzenia w sprawie zabójstwa Żyda z Piask, który przeszedł na katolicyzm. Zabójstwa dokonało pięciu innych wyznawców religii mojżeszowej, jednak ostateczny werdykt w tej sprawie nie jest znany.

W 1677 r. w Piaskach mieszkało 240 mieszkańców, w tym 53 Żydów (22%). Pierwszym rabinem w mieście był prawdopodobnie Cwi Hirsz[1.2]. Podatek mostowy, tzw. myto, był pobierany przez Żyda mieszkającego przy trakcie zamojskim w małym domku zwanym „rogatką”, która przetrwał do czasów obecnych. Obok niej stoi do dziś studnia, z której czerpano wodę dla pasących się koni i bydła[1.3].

W 1785 r., u zbiegu obecnych ulic Gardzienickiej i Strażackiej, wybudowano okazałą, murowaną bożnicę oraz mykwę[1.4]. Prawdopodobnie w tym samym okresie, lub nieco wcześniej, w miejscu obecnego placu targowego przy ulicy 500-lecia, wytyczono cmentarz[1.5], co pozwala przypuszczać, ze nie później niż w połowie lat 80. XVIII stulecia utworzony został tu samodzielny kahał. Jednak niektóre źródła wskazują, że już w 1764 r. w Piaskach mieszkał rabin i działała synagoga (lub dom modlitwy), co pozwoliłoby przesunąć moment utworzenia kahału co najmniej o 20 lat wstecz.

W 1787 r. na 1063 mieszkańców – 414 osób miało pochodzenie żydowskie (38%). W 1823 roku w Piaskach istniało 109 domów, w tym 58 żydowskich. Żydzi dzierżawili browar oraz 14 kramnic[1.6].

W ciągu XIX w. piasecka społeczność przeżywała okres szybkiego rozwoju demograficznego. W 1827 r. w Piaskach mieszkało 1117 osób, w tym 571 Żydów (51%). W 1864 r. w Piaskach mieszkało 1838 osób, w tym 1388 Żydów (75 %). Dwadzieścia lat później w miasteczku mieszkało 2812 osób, w tym 2049 Żydów (72%). Społeczność zamieszkiwała w obrębie starego rynku (dziś stoją tam budynki Spółdzielni Mieszkaniowej) oraz po obydwu stronach ul. Lubelskiej. Piaski słynęły w okolicy z jarmarków, które odbywały się co środę. Przyjeżdżali na nie sprzedawcy z różnych miast Polski. Odbywały się one na placu przed synagogą.

Według danych z 1921 r.na 3974 mieszkańców – 2674 było pochodzenia żydowskiego. Żydzi stanowili zatem ok. 67% mieszkańców Piask. Pod zarządem gminy znajdowała się synagoga, co najmniej jeden dom modlitwy, dwa cmentarze, mykwa oraz rzeźnia rytualna[1.7]. W mieście działały też prywatne chedery i domy modlitwy. W aktach Archiwum Państwowego w Lublinie zachowała się lista właścicieli tych ostatnich:

• Herszek Wajzer
• Gicel Guthore
• Herszek Bronsztejn
• Mordka Lupszyc
• Szaja Korn
• Herszon Cuków
• Aron Hohman
• Motel Elkienbaum
• Szal Zyter
• Josef Hohman
• Gicel Wajs
• Nuta Szarp[1.8].

Wiadomo, że przy ul. Lubelskiej 35 przed wybuchem II wojny światowej funkcjonował cheder. Nie dysponujemy jednak informacją, kiedy on powstał. 

W okresie międzywojennym w Piaskach oprócz komunikacji podmiejskiej na trasie Lublin – Piaski, funkcjonowała również komunikacja żydowska (konne budy), z której korzystali głównie kupcy żydowscy[1.9]. Przed 1939 r. Żydzi posiadali w Piaskach swoje młyny, olejarnie, wytwórnie octu, mleczarnie, garbarnie, mydlarnie, kilkanaście warsztatów rzemieślniczych oraz wiele sklepów[1.10]. Nad rzeką Giełczewką obok śluzy stał duży drewniany młyn braci Wajzerów. Był on podzielony na dwie części – część przemysłowa służyła do mielenia mąki, a część gospodarcza była przeznaczona dla potrzeb rolników. Drugim żydowskim młynem był młyn Hochmana (w podwórzu ul. Lubelskiej 47), który zachował się do dnia dzisiejszego.

W latach 20. i 30. XX w. w osadzie kwitło żydowskie życie polityczne. Działały tu komórki Bundu i Agudy, a także różne odłamy partii syjonistycznych, m.in.: Organizacja Syjonistyczna w Polsce (po 1928 r. podzielona na frakcje: Et Liwnot, Al ha-Miszmar i rewizjonistów) oraz ortodoksyjno-syjonistyczna partia Mizrachi, ciesząca się popularnością wśród młodego pokolenia. Od 1926 r. działał kibuc rolniczy przygotowujący grupę 63 osób do wyjazdu do Palestyny. W 1930 r. Piaski odwiedził rabin z Palestyny – Joaw Filitz. Pod auspicjami organizacji syjonistycznych działały też instytucje prowadzące aktywność społeczno-oświatową, m.in. dwie biblioteki, a także utworzona w październiku 1929 r. szkoła sieci Tarbut, funkcjonująca do 1939 roku.

W kwietniu 1930 r. większość domów w Piaskach została zniszczona w wyniku pożaru, życie straciła wówczas także sześcioosobowa rodzina żydowska. Kolejny pożar, który zniszczył wiele odbudowanych już domów, miał miejsce w 1931 roku. W okresie międzywojennym warunki życia w Piaskach były trudne; pogarszały się wraz ze wzrostem kryzysu ekonomicznego oraz pogłębianiem się nastrojów antysemickich w latach 30. XX wieku.

W maju 1930 r., przed wyborami do Rady Miejskiej, doszło do starcia pomiędzy grupą napastników, niszczących żydowskie sklepy i kramy, a grupą żydowskich rzeźników, którzy stanęli w obronie zaatakowanych sklepikarzy. W wyniku starć zginęła jedna Żydówka, czterech uczestników zajść zostało aresztowanych[1.11]. W 1938 r., mimo protestów miejscowego kahału, miasto postanowiło odebrać gminie teren starego cmentarzai wybudować tam domy mieszkalne[[refr: | Piaski Luterskie [w:] Encyclopaedia of Jewish Communities Poland, t. 7: Lublin, Kielce districts, red. A. Wein, Jerusalem 1999, s. 384 [online] http://www.jewishgen.org/Yizkor/pinkas_poland/pol7_00384.html [dostęp: 22.07.2022].]]. W 1939 r. w Piaskach doszło do licznych napaści na żydowskie sklepy. 

Tuż przed II wojną światową w Piaskach mieszkało ponad 4 tys. Żydów, stanowiąc ponad 80% mieszkańców. Ostatnim rabinem miasteczka był Moszek Icek Lucht[1.12].

We wrześniu 1939 r. Polska została napadnięta przez Niemcy i Związek Radziecki. Nadejście Niemców przyniosło plądrowanie żydowskich sklepów przez żandarmów; właściciele byli bici i poniżani. Żydów okładano pejczami, publicznie obcinano im brody. Następnie na krótko do Piask wkroczyła Armia Czerwona; gdy wycofała się, wraz z nią na wschód uciekła znaczna grupa Żydów. Wedle niektórych źródeł, po wycofaniu się z miasta wojsk radzieckich, a przed wkroczeniem Niemców, w Piaskach doszło do pogromu – w odwecie za sprzyjanie bolszewikom, zamordowanych zostało kilku Żydów.

27 września 1939 r. Niemcy wprowadzili zarządzenie, na mocy którego Żydzi zostali zmuszeni do noszenia opasek z Gwiazdą Dawida. Od tego dnia Żydzi nie mieli też prawa do korzystania z publicznych środków lokomocji oraz nie mogli wchodzić do lokali publicznych. W październiku 1939 r. ludność żydowska nie mogła też swobodnie poruszać się po głównej ulicy miasteczka – ul. Lubelskiej. Od pierwszych dni okupacji Niemcy wykorzystywali Żydów do najpodlejszych prac, prowadzonych w Piaskach i poza miastem.

Jesienią 1940 r. Niemcy rozpoczęli przesiedlanie Żydów na ulice: Gardzienicką, Bednarską, Szewską, Księżą, Rybną, Kozią, Pocztową, Furmańską, Krótką oraz Kościelną. Z obszaru tego została wysiedlona ludność polska. Na przełomie 1940 i 1941 r. na terenie tym utworzono getto o powierzchni ponad 10 hektarów. Teren getta dzieliła na dwie części ulica Lubelska. „Większe getto” mieściło się na terenach dzisiejszego dworca PKS i części osiedla mieszkaniowego (aż do remizy strażackiej), „mniejsze” – usytuowane było po drugiej stronie ulicy Lubelskiej[1.13]. Getto otoczone było dwumetrowym płotem z desek z przytwierdzonym u góry drutem kolczastym. Na jego terenie panował głód oraz choroby. Mieszkańcy byli ulokowani w ciasnych izbach, w których mieszkało po kilka rodzin. Z powodu braku miejsca spano na zmianę. Do getta można się było dostać przez trzy bramy, które były strzeżone przez żandarmów i policję żydowską. Bramami wyprowadzani byli Żydzi do prac porządkowych w mieście oraz do kopalni torfu w okolicach Dorohuczy i nad rzeką Wieprz.

Wiosną 1940 r. Niemcy powołali w Piaskach sześcioosobowy Judenrat, na czele którego stanął Mendel Pliski. Wkrótce, pod auspicjami Judenratu, funkcjonować zaczęła jadłodajnia dla najuboższych. Budynek Judenratu położony był przy ul. Lubelskiej 46. Raz na dobę bramy do getta otwierano, aby Żydzi mogli nabrać wody ze studni znajdującej się poza gettem. Dziennie w getcie umierało od 20 do 30 osób. Wewnątrz getta znajdowała się synagoga oraz utworzony przez Żydów prowizoryczny szpital. W getcie przebywali nie tylko miejscowi Żydzi, ale również przywożono tu Żydów z Lublina, Głuska, Szczecina, południowych Niemiec, a także Czech i Moraw. 

W lutym 1940 r. ze Szczecina przywieziono 565 Żydów, w grudniu z Krakowa przybyło 1200 Żydów[1.14]. Żydzi spoza Piask najpierw osiedlani byli w domach miejscowych Żydów, a następnie umieszczani na terenie getta. Początkowo mogli pisać listy do rodzin i znajomych w Belgii, Holandii i Niemczech, dokonywać zakupów i utrzymywać kontakty z mieszkańcami Piask. Z chwilą zamknięcia getta w 1941 r. nikt nie miał prawa go opuszczać[1.15]. Z getta Żydzi byli wysyłani do Trawnik, a stamtąd do obozu zagłady w Bełżcu i Sobiborze. Getto miało więc charakter przejściowy.

Pod koniec marca i na początku kwietnia 1942 r. Niemcy przeprowadzili dwie akcje wywózkowe, w wyniku których z piaseckiego getta do obozu zagłady w Bełżcu wysłano łącznie około 3000–3500 osób[1.16]. W kwietniu ich miejsce zajęli Żydzi przywożeniu tu w kolejnych transportach z krajów europejskich, głównie z Niemiec (około 4,2 tys.), Czech (około 1 tys.) oraz Słowacji, a także grupa Żydów z Kalisza, których osiedlano obok pozostałych w getcie około 1 tys. osób[1.17]. W okresie tym w getcie w Piaskach przebywało łącznie ok. 6,5 tys. osób.

25 kwietnia 1942 r. z Majdanu Tatarskiego do getta przywieziono 1 tys. Żydów. 2 i 25 września 1942 r. przybył kolejny transport z Czech – 1 tys. Żydów. Tak więc liczba Żydów w getcie kształtowała się następująco: marzec 1941 r. – 4803 osoby, styczeń 1942 r. – 4918 osób, maj 1942 r. – 6166 osób. W listopadzie 1942 r. na miejscowym cmentarzu żydowskim Niemcy rozstrzelali około 1 tys. osób z getta. Do listopada 1943 r. przez getto przeszło 10 tys. Żydów z Niemiec, Czech i Moraw, Szczecina, Lublina i wielu innych miast.

Getto po stronie północnej ul. Lubelskiej zlikwidowano ok. 1942 r., a jego mieszkańców przeniesiono na przełomie października i listopadada do getta południowego[1.18]. Część południowa getta ostatecznie została zlikwidowana w lutym lub marcu 1943 roku. Przebywający w getcie w Piaskach mężczyźni zostali wówczas wywiezieni do obozu pracy w Trawnikach. Ich dalsze losy nie są znane, choć można przypuszczać, że trafili oni do obozów zagłady w Bełżcu i Sobibrze[1.19]. Losy kobiet i dzieci także nie są znane.

Spośród wszystkich Żydów przebywających w getcie w Piaskach, wojnę przeżyło jedynie około 35 osób – w większości młodzi mężczyzni, którzy uciekli z getta jeszcze przed wywózkami i dołączyli do działających w okolicznych lasach oddziałów partyzanckich. Kilkunastu Żydów przeżyło ukrywając się w domach Polaków w okolicznych miejscowościach. We wsi Siedliszczki Jan i Aleksandra Pasternak przechowywali dziewczynkę żydowską – Jochewet Netzman z Piask. W lipcu 1944 r. dziewczynka wróciła do swoich rodziców, a następnie cała rodzina wyjechała do Nowego Jorku. We wsi Giełczew Adam i Aniela Kozak przechowywali Jakuba Kuperbluma. Przybył on do nich z Puław, a po wojnie wyjechał do Kanady. Mieszkaniec wsi Brzezicki Pietrzyk przechowywał Maksa Gradusa z Warszawy. Po wojnie uratowany wyjechał do Hajfy. We wsi Majdan Kozicki Jan Ostrowski przechowywał rodzinę żydowską Chasklów z Piask. Ostrowski i cała rodzina Chasklów zostali zastrzeleni przez żandarmów. Mieszkaniec Piask – Roman Chwil wyprowadził nocą z getta, a następnie przekazał Antoniemu Sauczukowi z Warszawy żydowską dziewczynkę Esterę Kerszenbaum[1.20].

Bibliografia

• Hirsz Z. J., Miejsca walk i męczeństwa w powiecie lubelskim, Lublin 1974.
• Janiuk M. J., Piaski mej pamięci (Okupacja niemiecka i sowiecka w Piaskach oraz akcje zbrojne na ziemi kraśnickiej), Kraśnik 1998.
• Kubiszyn M., Piaski, [w:] Śladami Żydów. Lubelszczyzna, Lublin 2011.
• Kuwałek R., Z Lublina do Bełżca. Ślady obecności i zagłady Żydów na południowo-wschodniej Lubelszczyźnie, Lublin 2008.
• Piaski Luterskie, [w:] Encyclopaedia of Jewish Communities Poland, t. 7: Lublin, Kielce districts, red. A. Wein, Jerusalem 1999, s. 384 [online] http://www.jewishgen.org/Yizkor/pinkas_poland/pol7_00384.html [dostęp: 22.12.2022].
• Piaski Luterskie, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 2, New York 2001, s. 985.
• Świetlicki L., Getto w Piaskach, „Gazeta Piasecka" z 21.05.1997.
• Świetlicki L., Kalendarium wydarzeń w gminie Piaski w latach 1939–1944, Piaski 1993.
• Świetlicki L., Spojrzenie w przeszłość, [w:] Piaski we wspomnieniach, red. L. Świetlicki, Piaski 2000, s. 23
• Świetlicki L., Ulica Lubelska w Piaskach – historia domów i ludzi, Piaski 2003.
• Trzciński A., Śladami zabytków kultury żydowskiej na Lubelszczyźnie, Lublin 1990.