Pierwsza wzmianka o Żydach zamieszkałych w Płoskirowie znalazła się w dokumentach Sejmu Czterech Ziem w 1627 roku. W okresie powstania Chmielnickiego miasto zostało całkowicie zburzone przez oddziały Krywonosa i Nieczaja; prawdopodobnie ucierpiała także ludność żydowska. W 1662 r. w Płoskirowie było zaledwie 12 gospodarstw.

Według spisu ludności z 1765 r. w mieście mieszkało 750 Żydów. Jeszcze w latach 40. XVIII w. miasteczko Międzybórz, położone 30 km od Płoskirowa, stało się bardzo ważnym ośrodkiem chasydyzmu. Ten ruch religijny objął szybko także Żydów płoskirowskich.

Po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 r., w Płoskirowie było 300 gospodarstw, w tym 184 żydowskie. W 1775 r. miasto otrzymało prawo do dwóch dwutygodniowych jarmarków rocznie. Ożywiło to gospodarkę, co sprzyjało dalszemu rozwojowi społeczności żydowskiej.

W 1795 r., po trzecim rozbiorze Polski miasto zostało włączone do Rosji. W 1797 r. weszło w skład guberni podolskiej. W 1822 r. Płoskirów ciężko ucierpiał na skutek pożaru.

W 1847 r. mieszkało tu 3107 Żydów, a w 1847 r. – 3753 Żydów (w tym 1789 mężczyzn i 1964 kobiety). W 1872 r. przedsiębiorcy żydowscy otrzymali 80% wszystkich wydanych w powiecie zezwoleń na handel, a w 1881 r. – 90%. W 1889 r. ludność żydowska Płoskirowa liczyła 11 482 osoby (60% ogółu ludności miasta), w 1897 r. – 11 411 osób (50%). W mieście było wówczas 60 kupców-Żydów (kupców-chrześcijan nie było w ogóle) oraz 1522 mieszczan-Żydów.

Pod koniec XIX w. Żydzi z Płoskirowa dzierżawili prawie wszystkie młyny w powiecie. Byli właścicielami 70 kramów z wyrobami włókienniczymi i towarami kolonialnymi (przeważnie przyprawami) oraz 270 małych kramików. Pod koniec XIX w. w Płoskirowie działało 29 fabryk i zakładów przemysłowych; Żydzi byli właścicielami lub dzierżawcami wielu z nich. Do największych przemysłowców należeli Lew Mozel – właściciel cukrowni, zarazem honorowy obywatel miasta (tytuł przechodził w rodzinie z ojca na syna), właściciel odlewni Bejrysz Aszkenazy, kupcy Bluwsteina i Szejnberg. W Płoskierowie Żydami byli wszyscy lekarze i stomatolodzy. Bardzo wielu Żydów było też wśród nauczycieli, agentów ubezpieczeniowych i prowizorów. Podczas głodu w 1891 r. miejscowy rabin zaapelował o udzielenie pomocy chłopom. Gmina żydowska zebrała znaczną kwotę 500 rubli.

Na przełomie wieków w mieście działały: synagoga, siedem domów modlitwy, szpital żydowski, klub żydowski oraz Towarzystwo „Gmiłut Chasadim”, niosące pomoc ubogim Żydom. W 1906 r. powstał lokalny oddział Związku na rzecz Równouprawnienia Narodu Żydowskiego w Rosji (jid. Folksgrupe). W 1907 r. ludność żydowska miasta liczyła 17 tys. osób. Po względem religijnym dominowali zwolennicy nurtu chasydów zinkowskich (miasteczko Zinków w obecnym obwodzie chmielnickim). Rabinem etatowym miasta był M. Rudenski.

Choć 80% podatków w mieście było Żydami, w 1912 r. do miejskiej szkoły ponadpodstawowej nie został przyjęty ani jeden Żyd. Dzieci żydowskie uczyły się w 18 chederach. Poza tym działały: Talmud-Tora, jednoklasowa państwowa szkoła żydowska o profilu rzemieślniczym, trzy prywatne szkoły żydowskie, prywatna mieszana szkoła żydowska, jesziwa. Gmina zarządzała szpitalem, którym kierował doktor M. Szpolański.

Na początku XX w. w Płoskirowie działało żydowskie amatorskie kółko dramatyczne pod kierownictwem Triskera oraz prywatny teatr żydowski Szylmana. Miejscowi syjoniści założyli bibliotekę z czytelnią; gromadzono w niej książki w języku hebrajskim, jidysz i rosyjskim. W 1905 r. po raz pierwszy demokratycznie wybrano Dumę (radę miejską). Było w niej 24 Żydów na 50 radnych.

Żydowski Płoskirów sprzed rewolucji został sportretowany w twórczości rosyjskiego pisarza Aleksandra Kuprina, we fragmentach odnoszących się do jego służby w stacjonującym w mieście 14. Dnieprowskim Pułku Piechoty.

Rewolucje w Rosji i ogólne rozprzężenie wpłynęły na zaostrzenie stosunków etnicznych. Jesienią 1917 r. na zebraniach chłopów w powiecie płoskirowskim zostały podjęte decyzje o wysiedleniu Żydów z terenów wiejskich. Przerwało to wkroczenie Niemców wiosną 1918 r., jednak po ich wycofaniu się we wrześniu tego roku, Płoskirów przechodził z rąk do rąk – rządzili w nim bolszewicy na zmianę z bandami chłopskimi. W okresie od lutego 1919 r. do listopada 1920 r. Płoskirów był pod władzą Dyrektoriatu. Miasto liczyło wówczas 50 tys. mieszkańców, w tym 25 tys. Żydów. Funkcję komendanta miasta pełnił antysemita Kiwerczuk. W tej sytuacji tzw. „straż domowa”, złożona głównie z Żydów, stanowiła faktycznie organ samoobrony.

Pod koniec stycznia 1919 r. w Winnicy odbył się zjazd bolszewików guberni podolskiej, w którym uczestniczyli delegaci z Płoskirowa. Zjazd uchwalił rezolucję o konieczności rozpoczęcia powstania w dniu 15 lutego 1919 roku. Wieczorem 14 lutego bolszewicy zwrócili się do Szenkmana – zastępcy dowódcy „straży domowej”, aby Żydzi wzięli udział w powstaniu. Szenkman odmówił. Powstanie zaczęło się rankiem 15 lutego. Bolszewicy zajęli pocztę i telegraf, zaaresztowali Kiwerczuka. Jednak zryw bolszewicki został stłumiony przez oddziały Dyrektoriatu pod dowództwem atamana Semesenki. Kiwerczuk został wówczas zwolniony; niebawem złożył kłamliwe oświadczenie, jakoby go aresztowała żydowska „straż domowa”. Słysząc to, ataman nakazał pogrom. Żydzi, nie wiedząc o tym, rozpoczęli szabat. Tymczasem Kozacy wdzierali się do domów i mordowali wszystkich, nie szczędząc dzieci. Gdy żołnierze Semesenki wrócili do wreszcie koszar, pogrom kontynuowali milicjanci Kiwerczuka oraz kryminaliści. Mówiono, że światło w oknach żydowskich domów paliło się przez kilka dni i nocy, ponieważ po zakończeniu szabatu nie było już komu go zgasić. Na ulicach leżały zwłoki, których grzebanie było zabronione. Zginęło 1650 osób, a rany odniosło 600. Już w latach dwudziestych w mieście postawiono pomnik ofiar tego krwawego pogromu. Innym następstwem „rzezi płoskirowskiej” stał się w 1926 r. udany zamach na Petlurę, dokonany przez Szolema Szwarcbarda; była to zemsta za pogromy na Ukrainie, w tym tragedię w Płoskirowie.

Po ustanowieniu w mieście władzy sowieckiej (1920), a szczególnie po wprowadzeniu zasad Nowej Polityki Gospodarczej (1921), Żydzi wzięli aktywny udział w odbudowie gospodarki miasta. W 1926 r. było ich 13,5 tys. – 42% ogółu ludności. W 1928 r. istniało jeszcze 606 prywatnych podmiotów gospodarczych, a także niewielkie przedsiębiorstwa, m. in. spółdzielnia plantatorów tytoniu. Działał nawet legalny oddział syjonistycznego ruchu młodzieżowego He-Chaluc. Wszystko to upadło wraz z wycofaniem się władz z NEP. Znaczna część rzemieślników i kupców została pozbawiona źródła utrzymania.

Nie wszyscy Żydzi jednoznacznie wspierali politykę władz. Działały nielegalne kółka syjonistyczne. Jedno z nich, na którego czele stał Ch. Barsuk, znalazło się na celowniku GPU i przestało istnieć. Została zlikwidowana także grupa członków Bundu z A. Kleinbergiem.

Pod koniec lat 20. XX w. gminie odebrano Wielką Synagogę Chóralną. Powstała w niej sala gimnastyczna, a w 1991 r. budynek, stanowiący pomnik żydowskiej obecności w mieście, został zburzony. Prywatny teatr żydowski został przekształcony w teatr ukraiński. Pozostała jedynie szkoła państwowa z językiem jidysz; zamknięto ją w 1938 roku.

W 1939 r. w Płoskirowie mieszkało 14 518 Żydów – było to 38,7% ludności miasta.

Niemcy wkroczyli do miasta 8 lipca 1941 roku. Na rozkaz okupantów Żydzi zostali uwięzieni w dwu gettach – wspólnym oraz dla tzw. „fachowców”. Getto wspólne zostało zlikwidowane przez Niemców w październiku 1941 roku. Osiem tysięcy osób zaprowadzono pod strażą na wysypisko śmieci za ubojnią bydła. Tam ofiary zostały rozstrzelane w pobliżu wykopanych zawczasu dołów. Ponieważ niektórzy Żydzi stawiali zbrojny opór, strzelanina trwała przez kilka godzin. Zginęło trzech esesmanów i pięciu policjantów, a kilka młodych osób zdołało uciec do lasu.

Getto dla „fachowców” zostało zlikwidowane 30 listopada 1942 roku. Niemieccy naziści oraz ich miejscowi poplecznicy zamordowali tego dnia 7 tys. Żydów z Płoskirowa oraz 900 z pobliskiego miasteczka Mikołajowa. Kilka tysięcy osób zmarło już wcześniej z powodu głodu i chorób. Ogółem na terenie dzisiejszego obwodu chmielnickiego w latach 1941–1944 zamordowano 145 tys. Żydów.

W 1952 r. została zamknięta ostatnia legalnie działająca synagoga. Odtąd Żydzi gromadzili minjan w domach prywatnych, a dwa ostatnie zachowane zwoje Tory były przekazywane z rąk do rąk. W 1959 r. w mieście mieszkało 6,5 tysiąca Żydów (10,4% ogółu ludności).

W latach 60.–80. XX w. liczba ludności żydowskiej malała, a społeczność starzała się. Młode pokolenie wyjeżdżało na studia i do pracy do dużych ośrodków przemysłowych Związku Sowieckiego. Zmieniał się też skład społeczny ludności żydowskiej: ubywało rzemieślników i handlowców, natomiast coraz większy udział mieli fachowcy i specjaliści, posiadający średnie i wyższe wykształcenie. W 1970 r. w Chmielnickim (nazwa od 1954 r.) mieszkało 6,3 tys. Żydów (5,6% ogółu ludności), w 1979 – 6,1 tys. (3,4%), a w 1989 — 5,4 tys. (2,3 % ludności miasta).

Od końca lat 80. XX w., czyli od tzw. pieriestrojki, aktywność miejscowej społeczności żydowskiej wzrosła. W 1989 r. zarejestrowano Towarzystwo Kultury Żydowskiej „Tchija”. Wywodzący się z nurtu chasydów karlińskich rabin Perec Charach z Izraela doprowadził do odbudowy gminy religijnej; wspólnota ta otrzymała niebawem gmach dawnej synagogi rzemieślników w zaułku Piekarskim.

Na odrodzenie życia żydowskiego jednak szybko cieniem położyła się emigracja, zwłaszcza do Izraela. Mnóstwo wyjazdów nastąpiło zwłaszcza w latach 1990–1991, emigrowano także później (128 osób w 1996, 111 osób w 1997 r.), również do Stanów Zjednoczonych. Liczebność Żydów w Chmielnickim w 1995 r. wynosiła 2,5 tys. osób. W początku XXI w. było to już tylko 800 osób – 0,3% ogółu.

Na podstawie

Drukuj