Pierwsza wzmianka o obecności Żydów w Rajgrodzie pochodzi z 1587 roku. W początku XVIII w. założyli oni już gminę z własnym cmentarzem i synagogą[1.1]. Do końca tego stulecia gmina wzrosła prawie do 400 osób.

W XIX w., w okresie prosperity miasta, Żydzi zajmowali się głównie handlem wędzonymi rybami: sielawami i węgorzami. Społeczność powiększyła się do 1659 osób w 1857 r., co stanowiło 86% wszystkich mieszkańców. Trudne warunki ekonomiczne oraz I wojna światowa spowodowały jednak następnie spory spadek liczby ludności Rajgrodu, w tym żydowskiej. Po pierwszej światowej wojnie w mieście zostało tylko 745 Żydów (1921)[1.1.1]. Podczas zmagań wojennych zniszczone zostały archiwalne księgi kahału.

W okresie międzywojnia była to społeczność rzemieślniczo-handlowa. Do uprawianych zajęć należały handel: bławatami, bydłem, skórami, spirytualiami, artykułami spożywczymi, ubraniami gotowymi, zbożem. Pośród rzemieślników byli: czapnik, kamasznicy, krawcy, piekarze, powroźnik, stolarze, szewc. Żydzi prowadzili też herbaciarnię i piwiarnię. Działało Żydowskie Stowarzyszenie Spożywcze, był nawet Żyd-rybak[1.2].

W latach 1939–1941 Rajgród znajdował się pod okupacją sowiecką. Nastąpiła nacjonalizacja przedsiębiorczości oraz zakaz funkcjonowania organizacji społecznych i religijnych.

W 1941 r., po ataku Hitlera na ZSRR, miasto zostało zajęte przez wojska niemieckie. Kilka dni później doszło do zbiorowej egzekucji około stu miejscowych Żydów. W dziele zagłady najeźdźcom pomagali niektórzy Polacy. „W Rajgrodzie pojawiła się plotka, że wśród spędzonych na rynek Żydów znajdują się ludzie, którzy pracowali w więzieniu w Łomży i maltretowali tam pewnego Polaka. I to w relacjach świadków stało się przyczyną pogromu”[1.3]. Wedle zeznań, złożonych w 1947 r. przez pochodzącego z Rajgrodu Lejba Lewentina[1.4]: „W czerwcu 1941 roku, gdy tylko Niemcy weszli do Rajgrodu, wysłali kilku Polaków takich jak: A-ski *, S-owicz , P-ski*, by zebrali stu Żydów w centrum miasta, na rynku. Wyżej wspomniani Polacy chodzili z domu do domu. Kto odmawiał pójścia z nimi, był potwornie bity. Między innymi zostali pobici: rymarz Lejb Borowski, Szeftel Kacman, rodzina Cynowiczów, rodzina Rotgeberów oraz handlarz zbożem i właściciel sklepu kolonialnego Finklesztejn. Wszystkich Żydów rozebrano i pozostawiono w bieliźnie. Dwudziestosiedmioletniej córce Finklesztejna dano czerwoną chorągiew i wszyscy zebrani ustawieni czwórkami musieli maszerować przez całe miasto i śpiewać różne piosenki. Ubrania Żydów zostały rzucone Polakom, a oni je łapali. Całą «ceremonią» kierowali specjalnie w tym celu przybyli dwaj SS-mani. Na koniec pochód został wyprowadzony dwa kilometry za miasto do lasu Chojniki, gdzie ich zastrzelono i pogrzebano”.

Od lipca do października albo listopada 1941 r. w Rajgrodzie istniało getto, którego więźniów wywieziono do obozu przejściowego w Boguszach (wedle The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust do Grajewa)[1.1.1]), a stamtąd do niemieckich nazistowskich obozów zagłady Treblinka i Auschwitz.

Nota bibliograficzna

• Rajgrod, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 2, New York 2001, s. 1055.