Pierwsze informacje o Żydach na terenie parafii rypińskiej pochodzą z lat dwudziestych i trzydziestych XVII wieku. W 1776 r. mieszkało tu 36 Żydów. W 1781 r. w Rypinie doliczono się 69 Żydów, w 1782 – 86, w 1817 r. już 541. W kolejnych dziesięcioleciach społeczność żydowska intensywnie się rozrastała, co doprowadziło w latach dziewięćdziesiątych XVIII w. do powstania samodzielnego kahału rypińskiego, który uniezależnił się od gminy w Radzikach Wielkich. Gwałtownemu rozwojowi skupiska sprzyjało uzyskanie w 1779 r. przywileju. Burmistrz i rada miejska nadawała Żydom prawo miejskie, dzięki czemu stali się pełnoprawnymi obywatelami miasta. Ponadto zezwolono Żydom „kupować budynki lub place do budowania to jest nad stawem w jednym miejscu, gdzie już niektórzy mają własne swoje domostwa“ oraz wycinać w należących do miasta lasach drzewo na opał i do budowy domów. Umożliwono także swobodne uprawianie handlu. Żydzi mogli sprowadzić własnych rzemieślników, jednego piekarza, powołać sąd rabiniczny i korzystać z własnego cmentarza. Zostali zobowiązani do płacenia podatków na równi z innymi mieszczanami. Wyznaczono ulicę pod osiedlenie się ludności żydowskiej, którą z czasem nazwano Targową. Powołano rabina, którym został Mordechaj Lorsche. Nadano mu później przydomek Rypiner.

W latach 1793–1794 z handlu w Rypinie utrzymywało się 12 kupców. Prawie wszyscy byli Żydami. Przepisy ograniczające swobodne zasiedlanie miasta już w początkach XIX w. nie były restrykcyjnie przestrzegane. Z czasem zezwolono Żydom mieszkać we wszystkich częściach miasta, ułatwiano zdobywanie zezwoleń na handel domokrążny.

W XIX w. stopniowo zaczęły przenikać z ościennych Prus hasła haskali. Zwolennikiem reformy judaizmu był rypiński rabin Nachum Menasze Guttentag, pełniący urząd w latach 1850–1870. W czasie powstania styczniowego (1863–1864) opowiedział się po stronie powstańców. Zachęcał Żydów, by wspierali polską irredentę. Obawiając się represji, opuścił Rypin na kilkanaście miesięcy. Postawa i poglądy rabina były kontestowane przez środowiska ortodoksyjne. Tym bardziej, że coraz większymi wpływami cieszyli zwolennicy chysydyzmu, docierający do miasta z centralnych i wschodnich części ziem polskich. W drugiej połowie XIX wieku zwolennikami reformy judaizmu byli Aron Carmel, nauczyciel Kalman Pivobarsky oraz Israel Frankl. Ten ostatni był rodowitym rypinianinem, urodzonym w 1857 r. Po wyjeżdzie z miasta kontynuował studia rabiniczne u włocławskiego rabina Caro. Równolegle kształcił się w miejscowym gimnazjum klasycznym zdobywając wiedzę świecką. Po uzyskaniu matury, rozpoczął studia medyczne w Warszawie. Po ich ukończeniu w 1885 r. pracował w zawodzie. Na łamach żydowskiej prasy, np. „Hacefiry”, propagował wiedzę z zakresu nauk przyrodniczych, medycyny i higieny.

W Rypinie praktykowali także żydowscy felczerzy: Salomon (Szymon) Brzytwiński (od 1847 r.), Mojsze Filat (usunięty ze stanowiska felczera powiatowego w 1875 r. za „złe sprawowanie“), Boruch Krawiecki (od 1903 r.) oraz lekarze: dr Berek Sacharow (od 1889 kierował lecznicą w Rypinie), dr Aleksander Bronz (w Rypinie 1913–1939, położnik i ginekolog), dr Eryk Dorster (w Rypinie 1926–1939, lekarz ogólny).

Lojalistyczna wobec Rosjan postawa większość Żydów, zwłaszcza po upadku powstania styczniowego, budziła niechęć wielu Polaków. W 1889 r.  rypińscy Żydzi przeznaczyli kwotę 215 rubli i 81 kopiejek na budowę cerkwi, po tym, gdy okazało się, że budowa miejscowego szpitala jest niemożliwa. Wraz z umacnianiem się pozycji ekonomicznej Żydów rosły animozje narodowościowe[1.1].

Żydzi od początków XIX w. stopniowo zdobywali dominującą pozycję w lokalnym handlu i niektórych branżach rzemiosła. Pozycję tę utrzymali w zasadzie w okresie międzywojennym. W 1928 r. osoby wyznania mojżeszowego były właścicielami co najmniej 12% zakładów przemysłowych, 58% placówek handlowych oraz połowy banków. W strukturze społeczno-zawodowej przed wybuchem I wojny około 60% członków kahału zajmowało się handlem, 25% – rzemiosłem, 15% – innymi profesjami[1.2]. W 1929 r. odpowiednio: 49%, 38% i 13%[1.3].

Struktura według zawodów przedstawiała się następująco: blacharzy – 3 (1,6%), buchalterów i urzędników – 5 (2,6%), czapników – 2 (1%), fryzjerów – 4 (2,1%), kamaszników – 2 (1%), kapeluszników – 2 (1%), krawców – 25 (13%), kupców i handlarzy – 94 (48,7%), lekarzy i felczerów – 4 (2,1%), nauczycieli – 5 (2,5%), piekarzy – 7 (3,6%), pośredników – 2 (1%), przemysłowców – 3 (1,6%), rzeźników – 11 (5,7%), stolarzy – 3 (1,6%), szewców – 9 (4,7%), właścicieli jadłodajni – 2 (1%), właścicieli ziemskich – 5 (2,5%), zegarmistrzów – 3 (1,6%), właścicieli kina – 1 (0,5%), ślusarzy – 1 (0,5%), powroźników – 1 (0,5%), malarzy – 1 (0,5%), cukierników – 1 (0,5%), aptekarzy – 1 (0,5%), adwokatów – 1 (0,5%).]]. Aktywnością w życiu gospodarczym i zawodowym wyróżniali się właściciele okolicznych majątków ziemskich, którzy należeli do gminy żydowskiej w Rypinie: Majer Kohn (Radziki Duże i Radzynek, 918 ha), Salomon Gelblum (Kotowy, 507 ha), Ber Kleinber (Linne, 421 ha), Eliezer Blas (Kotowy i Rozważyn), Chaim i Stefan Ajbeszycowie z Dobrego, Łabędź z Czumska, Abram Belgider z Radzik Wielkich, Nuchim Kohn (właściciel hotelu przy Placu Sienkiewicza 5), adwokat Izydor Fischgrunt, lekarze: Aleksander Bronz, Berek Sochorow, Eryk Doster, felczer Baruch Krawiecki. Żydzi mieli znaczący udział we własności nieruchomości. W 1910 r. sięgał 37% ich ogólnej liczby.

W powstaniu licznych organizacji żydowskich w okresie międzywojnennym czynnie uczestniczyli osiedlający się w Rypinie w latach 1905–1914 nauczyciele, inteligencja wywodząca się z niższych warstw społecznych oraz robotnicy reprezentujący szerokie spektrum poglądów politycznych. Jedni odwoływali się do ideologii syjonistycznej (Szmul Zajnwil Pojzner, Icchak Zonabend), inni do lewicowych, typowych dla Bundu (Iszajah Rybak, Wiśniewski). Jednak zdecydowana większość Żydów w gminie rypińskiej pielęgnowała tradycyjny judaizm. Silne były także wpływy chasydów – zwolenników cadyka Góry Kalwarii. Mieli swój sztibl zwany „Wielkim Domem” przy ul. Garncarskiej. Ich lokalnym liderem był Fiszel Blum. Przeciwnicy ortodoksji na czele z Jakubem Kolskim i adwokatem Zoanbendem utworzyli w 1905 r. Bibliotekę Żydowską, przy której działało Koło Dramatyczne „Szma Izrael”. W oparciu o istniejący księgozbiór w 1915 r. utworzono Bibliotekę i Czytelnię Ludową z amatorską grupą teatralną i muzyczną. Niebawem z inicjatywy „Bundu” zorganizowano chór.

Gminie przewodził rabin Gerszon Aszer Luria (1892–1932). Zastąpił go w 1933 r. Nuta Nusen Nutkowicz, który urodził się 2 stycznia 1888 r. w Bielsku (jako syn Meszela i Nychy), ukończył 7 klas szkoły powszechnej. W końcu lat trzydziestych XX w. był ojcem dwójki dzieci. Przed objęciem urzędu w Rypinie sprawował funkcję rabina w Gąbinie. Cieszył się dużą popularnością wśród Żydów o poglądach syjonistycznych. Sympatię zjednał sobie organizując społeczną obronę przed antysemityzmem. Czasowo, w latach 1932–1935, pełnił funkcję rabina w Dobrzyniu nad Drwęcą. Po wybuchu wojny znalazł się, podobnie wielu rypińskich Żydów, w Warszawie. Po utworzeniu getta reprezentował interesy uchodźców w organizacjach charytatywnych oraz Centralnej Komisji Uchodźców przy Judenracie. Zginął zastrzelony na Umschlagplatzu w Warszawie, w trakcie wywózki do Treblinki w 1942 roku.

Gmina rypińska należała do zamożnych. Jej majątek w 1938 r. szacowano na 10 000 zł w ruchomościach i 60 000 zł w nieruchomościach, zadłużenie sięgało 9512 zł. Synagoga w stylu secesyjnym została wybudowana w 1900 r. przy ulicy Targowej 18 (jej wartość wyceniono na 20 000 zł). Sąsiadowała z bet midraszem, wybudowanym w końcu XVIII wieku (ul. Targowa 16, wartość 7000 zł). Przy ulicy Tylnej działała łaźnia rytualna, rzeźnia i znajdowało się mieszkanie rabina (5000 zł).

Istniały także dwa cmentarze. Stary, z końca XVIII w., już nieczynny, mieścił się przy elektrowni. Nowy, z przełomu XIX i XX w., znajdował się przy drodze do Sierpca przy ulicy Spokojnej (3000 zł).

We władzach zarządu gminy żydowskiej do 1924 r. zasiadali: rabin Luria, Jakub Munter, Jakub Sztencel, Zalman Grund, Jehusze Bajzer. Przewodniczącym zarządu w kolejnej kadencji (1924–1931) został Icchak Zonabend (zmarł w latach trzydziestych). Zastąpił go (1931–1936) Icchak Buchman. Po wyborach 1936 r. gminie przewodził Simeon Kohn. W zarządzie zasiadali m.in.: Kohn, Plucer, Gotlibowski, Cajtag, Luksemburg, Pukacz. Układ wpływów politycznych we władzach gminy nie uległ zmianie do końca lat dwudziestych. Dominowały w nim wpływy środowisk zachowawczych. W wyborach 1931 i 1936 r. większość zyskali syjoniści, co wywołało protesty ortodoksów oraz reprezentantów niesyjonistycznej lewicy.

Żydzi na forum władz miejskich na ogół startowali z tych samych list, co miejscowi Niemcy. W przeciwieństwie do Polaków, Żydzi częściej utrzymywali przyjacielskie stosunki z Niemcami, uważając ich za nosicieli kultury „lepszej”, „wyższej”, niż polska. Początki tych postaw ukształtowały się w XIX wieku. Zyskiwały uznanie zwłaszcza wśród młodszego pokolenia. Przybycie Niemców w 1914 roku stało się swoiście pojętym spełnieniem marzeń o wyzwoleniu się z marazmu rosyjskiej „Kasrylewki”, za jaką uznawali Rypin. Wzajemne animozje i mniej lub bardziej skrywana niechęć były stałym elementem wpływającym na relacje polsko-żydowskie. W latach trzydziestych znacznie częściej wyrażano niechęć wobec Żydów. Zaczęto bojkotować i pikietować żydowskie sklepy i warsztaty. Malowano antysemickie hasła, wybijano szyby, demolowano stragany. Wystąpienia tego typu odnotowano w styczniu 1939 roku. Prym wiedli członkowie „Stalowych Drużyn” Związku Młodzieży Polskiej. Organizowali podobne „wypady” do ościennych miejscowości. Wspólnie z Żydami dobrzyńskimi tutejsza społeczność żydowska utworzyła komitet, którego członkowie dotarli do posła Icchaka Rubinsteina, prosząc o wyjaśnienie sprawy w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych. Wcześniej dotarli do wojewody pomorskiego[1.4].

Od pierwszych dni niemieckiej okupacji ludność żydowska doświadczyła brutalnych represji. W dniu 8 września 1939 r. w mieszkaniach żydowskich przeprowadzono rewizje w poszukiwaniu broni. Szukano także rabina, który zdążył opuścić miasto. Od 10 września 1939 r. wprowadzono przymus pracy. Grupy Żydów pracowały przy nieukończonym gmachu gimnazjum, usuwaniu zwłok z rypińskiego więzienia, gdzie mordowano Polaków i Żydów, grzebaniu ofiar, pracach porządkowych i rozbiórkowych. W trakcie ich trwania zamordowano 11 osób. W dniu 17 września 1939 r. podpalono synagogę i bet midrasz. Synagogę zburzono ostatecznie 27 października 1939 roku. Ludność żydowską obarczono rzekomą winą za jej podpalenie. Nałożono na gminę kontrybucję w wysokości 30 000 zł (w części źródeł 100 000 – 120 000 zł). Niebawem zniszczono żydowskie cmentarze. Macewy posłużyły jako materiał budowlany. Powszechnym zjawiskiem we wrześniu i październiku 1939 roku były liczne aresztowania i mordy. Wywożono w nieznanym kierunku grupy kilkunasto- albo kilkudziesięcioosobowe. Ślad po nich ginął.

W październiku 1939 roku utworzono Judenrat. W jego składzie znaleźli się członkowie przedwojennego zarządu. Po ich ograbieniu, zostali w końcu października rozstrzelani. Miejscami mordów były lasy w okolicach Skrwilna, Karnkowa, Rusinowa oraz cmentarz żydowski w Rypinie. Przed 11 listopada 1939 r. aresztowano wielu Polaków oraz około 20 Żydów. Początek wysiedleń rypińskich Żydów przypadł na dzień 12 lub 14 listopada 1939 roku. Zebranym na Rynku nakazano w ciągu dwóch dni opuszczenie miasta. Uciekinierzy i uchodźcy żydowscy znaleźli się w Szreńsku, Drobinie, Żurominie, Makowie, Ciechanowie, Mławie, Płońsku, Warszawie i Międzyrzecu Podlaskim. Mieszkających w okolicznych wsiach Żydów wysiedlono w listopadzie i grudniu 1939 roku. W grudniu tego roku skupisko Żydów w Rypinie ostatecznie przestało istnieć. Pozostawiono jedynie kilkunastu Żydów, którzy wykonywali rozmaite prace porządkowe. Przetrwali do lutego 1941 roku[1.5].

Po wojnie pierwsi Żydzi pojawili się w Rypinie wiosną 1945 r. W maju 1945 stanowili grupę 28 osobową, w pierwszej połowie 1946 – 12-osobową, od jesieni 1946 do połowy 1947 było ich od 45 do 68 osób. Od drugiej połowy 1947 r. do końca 1949 roku populacja ustabilizowała się na poziomie 25–27 osób. Natomiast w 1960 r. w Rypinie mieszkało już tylko 2 Żydów. W latach 1945–1949 działał Komitet Miejscowy Centralnego Komitetu Żydów Polskich. W styczniu 1949 r. liczył 21 członków. Trzyosobowy zarząd administrował majątkiem, na który składały się: murowany dom, murowany budynek, 3 cmentarze żydowskie w Kikole, Lipnie i Rypinie, drewniany dom na cmentarzu, murowany dom cmentarny i plac w Rypinie o powierzchni 1000 metrów kwadratowych. W Alfabetycznym wykazie Żydów polskich ocalonych z II wojny światowej. Lista nr 3, opracowanym w 1947 roku, figuruje 66 osób pochodzących z Rypina (w tym 23 powróciły do miasta, w którym przebywały w 1939 roku)[1.6].

Nota bibliograficzna

• Guldon Z., Dzieje powiatu rypińskiego w XVI–XVIII wieku, [w:] Szkice rypińskie. Materiały z sesji popularno-naukowej zorganizowanej z okazji 900-lecia Rypina w dniu 27 listopada 1965, Bydgoszcz 1967.
• Kawski T., Gminy żydowskie pogranicza Wielkopolski, Mazowsza i Pomorza w latach 1918–1942, Toruń 2007.
• Kawski T., Kujawsko-dobrzyńscy Żydzi w latach 1918–1950, Toruń 2006.
• Kawski T., Mniejszość żydowska w województwie pomorskim (bydgoskim) w latach 1945–1956, [w:] Kujawy i Pomorze w latach 1945–1956. Od zakończenia okupacji niemieckiej do przełomu październikowego, red. W. Jastrzębski, M. Krajewski, Włocławek 2001, ss. 205–228.
• Kawski T., Żydzi z Kujaw, ziemi dobrzyńskiej i Bydgoszczy ocaleni z Shoah. Przyczynek do poznania struktury społeczno-zawodowej, zmian osadniczych oraz migracji ludności żydowskiej w Polsce po II wojnie światowej, [w:] Wrzesień 1939 roku i jego konsekwencje dla ziem zachodnich i północnych Drugiej Rzeczypospolitej. Studia pod red. R. Sudzińskiego i W. Jastrzębskiego, Toruń – Bydgoszcz 2001, ss. 365–392.
• Krajewski M., Rypin w okresie zaborów (1793–1918), [w:] Szkice rypińskie. Materiały z sesji popularno-naukowej zorganizowanej z okazji 900-lecia Rypina w dniu 27 listopada 1965, Bydgoszcz 1967.