Według Marcusa Branna, dziewiętnastowiecznego badacza dziejów Żydów na Śląsku, najstarsze osiedle żydowskie istniało w pobliżu Raciborza już w 1060 roku. Informacja ta jednak nie znajduje potwierdzenia w zachowanych źródłach.

Z drugiej połowy XI w. pochodzi informacja, spisana przez jednego z księży w Starej Wsi (obecnie dzielnica Raciborza), że kościół p.w. św. Mikołaja był kiedyś bożnicą żydowską. Obecność Żydów w Starej Wsi miałaby być efektem wizyt kupców żydowskich, przemierzających bramę Bramę Morawską.

Marcus Brann podaje, że w 1367 r. Żydzi zamieszkiwali w Raciborzu ulicę Sukienniczą (obecnie ul. Solna) w pobliżu murów miejskich. Na rogu obecnych ulic Solnej i Leczniczej (dawniej zwanej ulicą Żydowską – niem. Judengasse) stała także pierwsza synagoga, pochodząca wg Weltzela z 1435 roku.  W 1379 r. Żydzi zamieszkiwali część miasta położoną na zachód od rynku. W XIV w. Raciborzu funkcjonowała już także gmina żydowska

Na początku XVI w. nasiliła się konkurencja pomiędzy kupcami żydowskimi a chrześcijańskimi. Bogacenie się Żydów wywoływało rosnące niezadowolenie i napięcie wśród mieszczan, którzy składali liczne skargi do władz cesarskich w Wiedniu. Ostatecznie miasto Racibórz uzyskało przywilej de non tolerandis Judaeis, wydany przez króla Czech Władysława. 1 stycznia 1510 r. książę raciborski Walentyn Garbaty wydał przywilej nakazujący wszystkim Żydom opuścić Racibórz. Od tej pory żaden Żyd nie mógł osiedlić się wewnątrz murów miejskich. Jednak wiadomo skądinąd, że Żydzi mieszkali w Raciborzu przynajmniej do połowy XVI wieku.

W maju 1713 r. cesarz Karol VI wydał edykt tolerancyjny, zezwalający Żydom na osiedlanie się na Śląsku po opłaceniu specjalnego podatku. Edykt cesarski dzielił społeczność żydowską na dwie części: (1) posesjonatów i nie posesjonowanych (płacili niższy podatek), oraz (2) Żydów tolerowanych. Z podatku tolerancyjnego byli zwolnieni Żydzi z Głogowa i Białej Prudnickiej. Edykt tolerancyjny dawał Żydom prawo handlu domokrążnego na Śląsku. Z tego prawa wyłączono jedynie miasta Prudnik, Głubczyce, Racibórz, Koźle, Opole i Nysę. Gdyby jakiś kupiec żydowski pomimo zakazu usiłował handlować w tych miastach, straciłby wówczas cały swój towar. Żydzi znaleźli jednak sposób na obejście tego przepisu i osiedlali się na przedmieściach tych miast, gdzie rozwijali działalność handlową. Bardzo szybko grupa Żydów zamieszkała w Bosaczu (obecnie dzielnica Raciborza). W 1729 r. gorzelnię na raciborskim zamku dzierżawił Żyd Dawid Samson. Kupcy i mieszczanie chrześcijańscy stanowczo sprzeciwiali się jednak osiedleniu Żydów w Raciborzu, a w 1736 r. uzyskali od cesarza Karola VI potwierdzenie zakazu żydowskiego osadnictwa w mieście.

3 sierpnia 1781 r. Kamera wrocławska wydała decyzję regulującą sprawę żydowskiego osadnictwa w miastach Górnego Śląska. Do przyjmowania Żydów nie były zobowiązane miasta posiadające dawny cesarski przywilej o nietolerancji (de non tolerandis Judaeis). Do miast tych należały: Niemodlin, Głogówek, Głubczyce, Prudnik, Racibórz i Tarnowskie Góry. W 1787 r. władze pruskie wycofały się z zarządzeń przesiedlania Żydów do wyznaczonych miast przesiedleńczych, ponieważ opuszczane przez nich miasta ponosiły zbyt duże straty gospodarcze. Pozwoliło to na ponowne osadnictwo żydowskie w Raciborzu.

Osiedlający się tutaj Żydzi pochodzili najczęściej z Białej Prudnickiej. W 1784 r. Josef Salomon wybudował sobie dom na Bronkach przed Bramą Wielką w okolicach obecnej ulicy Londzina. Generalne tabele pruskie z 1787 r. wymieniają synagogę istniejącą w powiecie raciborskim. Gdy w 1788 r. przez Racibórz przejeżdżał król pruski Fryderyk Wilhelm II, Żydzi ustroili na jego cześć bramę wjazdową na Bosaczu. Wywarło to wówczas wielkie wrażenie na pruskich władzach i ułatwiło Żydom dostanie się do miasta. Dane z 1790 r. wspominają już o Żydach mieszkających w samym Raciborzu.

W 1796 r. w Raciborzu żyło 30 rodzin żydowskich. W 1798 r. Żydzi posiadali już 30 domów w Raciborzu.

17 kwietnia 1797 r. władze pruskie przyjęły Statut Generalny dla Żydów, który nadal uznawał Żydów za oddzielny stan, jednakże częściowo dopuszczał ich do obywatelstwa miejskiego. W 1803 r. władze pruskie utworzyły w Raciborzu Królewski Urząd Tolerancji Żydów (Königliches Juden-Toleranz-Amt). W lutym 1808 r. zniesiono wszystkie przywileje feudalne cechów i miast, w tym przywileje de non tolerandis Judaeis. Od tej pory Żydzi mogli za zgodą władz osiedlać się we wszystkich miastach i swobodnie nabywać w nich nieruchomości.

11 marca 1812 r. król Fryderyk Wilhelm wydał edykt o stosunkach obywatelskich, tzw. emancypacyjny. Według zapisów tego edyktu Żydów traktowano jako pełnoprawnych obywateli Królestwa Pruskiego. Odtąd pruscy Żydzi byli nazywani obywatelami państwa (niem. Statsbürger) lub krajowcami (niem. Inländer). Warunkiem uzyskania obywatelstwa pruskiego było przyjęcie nazwiska i imienia oraz posługiwanie się językiem niemieckim. Na potwierdzenie uzyskania pełni praw obywatelskich nadawano Żydom specjalne dyplomy. Zgodnie z tym edyktem Żydzi mieli prawo swobodnego zamieszkania, wolność wykonywania zawodu, wolność wykonywania praktyk religijnych oraz prawo swobodnego nabywania nieruchomości. Pierwszymi raciborskimi Żydami, którzy skorzystali z edyktu byli Nathan Lewy, Salomon Baruch, Borchcim, David Meyer[1.1].

23 lipca 1812 r. radnymi miejskimi w Raciborzu zostało 3 Żydów, których zaprzysiągł rabin Bosacza. Księga adresowa z tego czasu odnotowuje nazwiska bogatych mieszczan żydowskich: Boss, Danziger, Dzielnitzer, Friedländer, Grunwald, Hausmann, Lewy, Lustig, Preiss, Proskauer, Ritter, Rosenthal, Seelinger, Schlesinger, Traube i Zernik.

Cmentarz żydowski w Raciborzu został założony w 1814 roku. Wcześniej zmarłych chowano w Białej Prudnickiej, Bodzanowie i Mikołowie. Cmentarz znajdował się w Starej Wsi, na wzgórzu zwanym Wilczą Górą. Ziemię pod założenie cmentarza zakupiono od Jana Hutnego za sumę 120 talarów.

Kilkanaście lat później, w 1825 r. zakupiono działkę pod budowę synagogi przy obecnej ul. Szewskiej od mistrza stolarskiego Krzysztofa Hornunga. Bożnica została oddana do użytku 5 lat później. Była to budowla neoklasycystyczna, z odrębnymi miejscami dla kobiet i mężczyzn. Największą ozdobą synagogi była menora sprowadzona z Barcelony. Obecnie w tym miejscu znajduje się skwer.

W 1828 r. w całym powiecie raciborskim żyło 863 Żydów, stanowiąc 1,4% ogółu mieszkańców. W 1832 r. w Raciborzu mieszkało 376 Żydów, w 1847 r. – 777 Żydów, a w 1877 r. – już 1200 Żydów. Systematyczne powiększanie się gminy żydowskiej w Raciborzu można tłumaczyć migracjami Żydów z Królestwa Kongresowego na przygraniczne tereny niemieckie, spowodowane prześladowaniami Żydów w Rosji.

Wraz ze wzrostem populacji żydowskiej powiększał się majątek raciborskich Żydów. Posiadali oni większość sklepów w mieście, z czego aż 17 na samym rynku. Prawie połowa tutejszych fabryk należała do żydowskich rodzin, które bogacąc się wykupywały majątki w okolicznych wioskach. W rejonie Raciborza właścicielem majątków byli słynni na całym świecie Rothschildowie, którzy posiadali dobra szylerzowickie i siedemnastowieczny zamek w Chałupkach. Nad wejściem do niego do dziś zachował się wspaniały kartusz herbowy rodu.

Wraz ze wzrostem liczebność raciborskiej gminy żydowskiej, podjęto decyzję o budowie nowej większej synagogi, która powstała w latach 1887–1889 na miejscu wcześniejszej. Została ona wybudowana w stylu mauretańskim. W 1899 r. pracownikami gminy synagogalnej byli: rabin Adolf Blumenthal (absolwent Seminarium Rabinackiego w Berlinie), pierwszy kantor Schimon Tonnenberg, drugi kantor i rzeźnik koszerny Abraham Engel (pochodzili z Królestwa Kongresowego), nauczyciel religii Adolf Bieberfeld, nauczycielka Rose Rawitscher, sługa synagogalny i rzeźnik koszerny Friedrich Wilhelm Schwarzer, sekretarz Heinrich Bekiersch, nadzorca mięsa i sługa Selig Holzmann, ogrodnik cmentarny i grabarz Albert Gawellek, służący Nikolaus Urbaschik.

Rozwój gminy wiązał się także z rozwojem licznych instytucji żydowskich. Pod koniec XIX w. w Raciborzu działało Stowarzyszenie Historii i Literatury Żydowskiej z własną bogatą  biblioteką. W 1886 r. z inspiracji gliwickiej Loży Humanites rozpoczęła w Raciborzu działalność żydowska Loża Pokoju XVII nr 361, podległa powstałej w 1882 r. Loży Matce Zakonu w Niemczech, podporządkowanej z kolei Żydowskiemu Stowarzyszeniu Humanitarnemu B'nei B'rith (Synowie Przymierza). Skupiała całą żydowską inteligencję Raciborza i okolic – nauczycieli, lekarzy i przemysłowców. Działała najprawdopodobniej do 1925 roku.

Koniec I wojny światowej przyniósł wielkie zmiany na Górnym Śląsku. Odrodzenie się państwa polskiego spowodowało wzrost propolskich nastrojów wśród ludności śląskiej. Doprowadziło to do konfliktu ze społecznością niemiecką i wybuchu trzech kolejnych powstań śląskich. Śląscy Żydzi znaleźli się pośrodku tej dziejowej zawieruchy. Większość z nich jednak w zdecydowany sposób opowiadała się po stronie proniemieckiej.

20 marca 1921 r. przeprowadzono plebiscyt na Górnym Śląsku. Odbywał się on pod nadzorem Międzysojuszniczej Komisji Rządzącej i Plebiscytowej na Górnym Śląsku z siedzibą w Opolu. Podczas głosowania większość społeczności żydowskiej oddała głosy za pozostaniem Górnego Śląska w Niemczech. W Raciborzu oddano 25 336 (87,98%) głosów za pozostaniem miasta w Niemczech oraz 2227 głosów za Polską (8,8%). Pomimo wyników głosowania społeczność polska doprowadziła do wybuchu III powstania śląskiego, jednak miasto Racibórz pozostało w Niemczech.

6 maja 1932 r. grupa żydowskich sportowców z Raciborza wzięła udział w wielkim zlocie grup młodzieży żydowskiej z Górnego Śląska, który zorganizowano w Taciszowie. W zlocie udział wzięły także grupy z Gliwic, Strzelec Opolskich, Bytomia, Opola, Koźla i Zabrza. Uczestniczyło ogółem około 250 osób. Kulminacyjnym momentem zlotu było przemówienie gliwickiego rabina dr. Ochsa, który omówił pogarszającą się sytuację młodzieży żydowskiej w Niemczech. Wezwał on młodzież, aby nie rezygnowała ze swoich dążeń i starała się przezwyciężyć wszystkie trudności. Podczas zlotu kilkakrotnie oddano cześć ojczyźnie niemieckiej, na cześć której wzniesiono trzykrotny okrzyk „Niech żyje!”. Zlot zakończył się odśpiewaniem hymnu narodowego Deutschland, Deutschland über alles...

Akcję bojkotu antyżydowskiego w Raciborzu przeprowadzono, podobnie jak w całych Niemczech, w sobotę 1 kwietnia 1933 roku. Przed żydowskimi sklepami, kancelariami żydowskich adwokatów oraz przed poczekalniami żydowskich lekarzy wystawiono posterunki umundurowanych funkcjonariuszów bojówek SA. Ich obecność działała odstraszająco na większość klientów korzystających z żydowskich sklepów lub usług tych lekarzy i adwokatów. W poniedziałek 3 marca 1933 r. kierownictwo partyjne NSDAP ustąpiło pod międzynarodowymi naciskami i wstrzymało akcję bojkotu antyżydowskiego.

14 lutego 1934 r. w Raciborzu powstała żydowska organizacja Stowarzyszenie Młodzieży Niemiecko-Żydowskiej.

Na Górnym Śląsku obowiązywała przyjęta 15 maja 1922 r. konwencja polsko-niemiecka o ochronie mniejszości narodowych. W zamyśle miała ona chronić społeczność niemiecką na obszarze plebiscytowym, jednak w zmienionej sytuacji została ona wykorzystana przez Żydów do obrony swoich praw. 15 lipcu 1937 r. Polska i Niemcy zrezygnowały jednak z przedłużania konwencji o ochronie praw mniejszości narodowych na Górnym Śląsku. Oznaczało to rozciągnięcie obowiązywania antysemickich ustaw III Rzeszy, w tym tzw. norymberskich, na obszar niemieckiego Górnego Śląska.

W nocy z 9 na 10.11.1938 r. doszło do wydarzeń, które przeszły do historii pod nazwą „Nocy Kryształowej” (Kristallnacht). Był to pierwszy pogrom Żydów zainicjowany przez niemieckie władze państwowe, podczas którego naziści nadali antysemickim prześladowaniom wyraźnie zorganizowany charakter. Pogrom objął teren całych Niemiec. W jego wyniku zginęło 91 Żydów, spalono 267 synagog, zniszczono około 7 tys. sklepów i 29 domów towarowych należących do Żydów, zbezczeszczono wiele cmentarzy żydowskich, a około 25 tys. Żydów aresztowano i osadzono w pierwszych hitlerowskich obozach koncentracyjnych. Płonącym synagogom bezczynnie przyglądała się straż pożarna. Tak też stało się w Raciborzu, gdzie spłonęła główna bóżnica miasta. Po tych wydarzeniach większość Żydów wyjechała z Raciborza, udając się do Europy Zachodniej.

W 1938 r., na podstawie rozporządzenia ministra spraw wewnętrznych, wprowadzono dla Żydów obowiązek przyjęcia dodatkowych, typowo żydowskich imion. Kobiety musiały przybrać imię Sara, a mężczyźni – Israel. Spis ludności z 17 maja 1939 r. odnotował obecność w Raciborzu 309 Żydów.

Na Górnym Śląsku początkowo planowano wysiedlenie wszystkich Żydów do Generalnego Gubernatorstwa, jednak po odmowie tamtejszych władz, zdecydowano się na utworzenie gett. Na początku 1940 r. największe getta utworzono w Będzinie i Sosnowcu. W rzeczywistości były to „rezerwaty siły roboczej”, dostarczanej do obozów pracy przymusowej na terenie całego Śląska. W ramach tych działań, większość Żydów z Raciborza wywieziono do gett w Zagłębiu Dąbrowskim, a następnie do niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau, gdzie zginęli w komorach gazowych. The Encyclopedia of Jewish Life before and during Holocaust podaje, że wywózki z Raciborza do Generalnego Gubernatorstwa rozpoczęły się w lipcu 1942 roku[1.2].

W 1940 r. Niemcy utworzyli niewielki obóz pracy przymusowej dla Żydów w Raciborzu. Obóz ten był nazywany Judenlager lub Judenlager-Arbeitslager. Jego więźniowie pracowali w miejscowych fabrykach. Likwidacja obozu nastąpiła prawdopodobnie w styczniu 1945 roku.

20 listopada 1942 r. z rejencji opolskiej wyszedł transport kolejowy nr XVIII/2, który przewiózł 50 Żydów do getta w Theresienstadt. W grupie tej znajdowali się także Żydzi z Raciborza. Z tej grupy ocalało 10 osób, trudno jest jednak dokładnie ustalić miejsca, skąd były one deportowane[1.3]. Trzeci transport z rejencji opolskiej (nr XVIII/3) do Terezina odszedł 4 grudnia 1942 roku. Znalazło się w nim 50 Żydów z Raciborza, Koźla i Bytomia. Z grupy tej ocalało 7 osób[1.4]. 11 grudnia 1942 r. z rejencji opolskiej odszedł czwarty transport nr XVIII/4 do Terezina. W transporcie tym znalazło się 53 Żydów z Głogówka i Raciborza, oraz prawdopodobnie z Pyskowic i Opola. Z grupy tej 7 osób ocalało[1.5]. Piąty transport z rejencji opolskiej (nr XVIII/5) odszedł do Terezina 21.04.1943 roku. Dokumenty kartoteki C.V. Oberschlesien wskazują, że w transporcie tym znalazło się 46 Żydów z Olesna, Opola, Raciborza i Głubczyc. Z grupy tej ocalało 11 osób[1.6]. W szóstym transporcie z rejencji opolskiej (nr XVIII/6) do Terezina, 30 czerwca 1943 r., wywieziono ostatnich Żydów z Opola, oraz 5 Żydów z Raciborza. Z grupy tej ocalała jedna osoba[1.7].

Bibliografia

• Brann M., Geschichte der Juden in Schlesien, Breslau 1896–1917.
• Dziewulski W., Dzieje Raciborza, [w:] Szkice z Dziejów Raciborza, Katowice 1967.
• Jonca K., Zagłada niemieckich Żydów na Górnym Śląsku (1933–1945), „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka” 1991, nr 2.
• Konieczny A., Ludność żydowska na Śląsku w świetle spisu z 17 maja 1939 r., „Studia nad Faszyzmem i Zbrodniami Hitlerowskimi” 1992, t. 15.
• Maser P., Weiser A., Juden in Oberschlesien, Berlin 1992.
• Newerla P.J., Opowieści o dawnym Raciborzu, Racibórz 1996.
• Ratibor, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life before and during the Holocaust, t. 2, red. S. Spector, G. Wigoder, New York 2001, s. 1060.
• Spychalski S.,Horn M., Przyczynek do dziejów dyskryminacji ludności żydowskiej na terenie byłej rejencji opolskiej w okresie rządów hitlerowskich, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1974, nr 3/91.
• Świerkosz K., Żydzi w obozach hitlerowskich na Śląsku Opolskim podczas II wojny światowej, [w:] 45 Rocznica powstania w getcie warszawskim (1943–1988). Materiały z sesji popularno-naukowej, Opole 1988.
• Świtlicki K., Wawoczny G., Żydzi raciborscy, naszraciborz.pl [online] 09.06.2008, https://www.naszraciborz.pl/site/art/0-/0-/83-zydzi-raciborscy.html [dostęp: 29.10.2022].
• Walerjański D., Z dziejów Żydów na Górnym Śląsku do 1812 roku, „Orbis Interior. Pismo muzealno-humanistyczne” 2005, t. 5.
• Weltzel A., Geschichte der Stadt und Herrschaft Ratibor, Ratibor 1861.