Według Marcusa Branna, dziewiętnastowiecznego badacza dziejów Żydów na Śląsku, najstarsze osiedle żydowskie istniało w pobliżu Raciborza już w 1060 roku[1.1]. Informacja ta jednak wydaje się być mało prawdopodobna i nie znajduje potwierdzenia w zachowanych źródłach[1.2].

Z drugiej połowy XI w. pochodzi informacja, spisana przez jednego z księży w Starej Wsi (obecnie dzielnica Raciborza), że kościół p.w. św. Mikołaja był kiedyś bożnicą żydowską. Niepewne podania ludowe również wspominają o istnieniu w owym czasie w Starej Wsi drewnianej synagogi. Obecność Żydów w Starej Wsi w XI w. jest wysoce prawdopodobna, ponieważ Racibórz do X w. należał do Państwa Wielkomorawskiego, w którym swobodnie zamieszkiwali Żydzi. Mogli oni przez Bramę Morawską podróżować w celach handlowych i szlakiem bursztynowym dotrzeć do Raciborza[1.3].

Natomiast ksiądz Augustyn Weltzel wskazuje, że pierwsi raciborscy Żydzi pochodzili najprawdopodobniej z położonego nad dolnym Dunajem państwa Chazarów[1.4]. Dopiero kilkadziesiąt lat później dołączyli do nich Żydzi pochodzący z Niemiec[1.5].

Marcus Brann podaje, że w 1367 r. Żydzi zamieszkiwali w Raciborzu ulicę Sukienniczą (obecnie ul. Solna) w pobliżu murów miejskich[1.6]. Na rogu obecnych ulic Solnej i Leczniczej (dawniej zwanej ulicą Żydowską – niem. Judengasse) stała także pierwsza synagoga[1.7], pochodząca wg Weltzela z 1435 roku[1.8].  W 1379 r. Żydzi zamieszkiwali część miasta położoną na zachód od rynku. W XIV w. Raciborzu funkcjonowała już także gmina żydowska[1.9].

Na początku XVI w. nasiliła się konkurencja pomiędzy kupcami żydowskimi a chrześcijańskimi na Śląsku. Bogacenie się Żydów wywoływało rosnące niezadowolenie i napięcie wśród mieszczan, którzy składali liczne skargi na śląskich Żydów do władz cesarskich w Wiedniu. Wykorzystując nieprzychylną atmosferę wobec Żydów miasto Racibórz przyjęło przywilej de non tolerandis Judaeis, wydany przez króla Czech, Władysława[1.10]. 1 stycznia 1510 r. książę raciborski Walentyn Garbaty wydał przywilej nakazujący wszystkim Żydom opuścić Racibórz. Od tej pory żaden Żyd nie mógł osiedlić się wewnątrz murów miejskich[1.11]. Jednak wiadomo skądinąd, że Żydzi mieszkali w Raciborzu przynajmniej do połowy XVI wieku[1.12].

Gdy w 1526 r. Śląsk przeszedł pod panowanie cesarzy niemieckich, również i śląscy Żydzi przeszli pod jurysdykcję Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Życie społeczności żydowskiej w ordynacji opolsko-raciborskiej pod panowaniem habsburskim w XVI w. regulowała uchwalona w 1561 r. tzw. ordynacja ziemska, będąca spisem prawa zwyczajowego i stanowego oraz uchwał sejmików księstw śląskich. Znalazł się w niej osobny rozdział pt. Von Juden, który określał prawo osiedlania się na ziemiach habsburskich oraz określał pożyczki na procent udzielane przez Żydów panom i chłopom[1.13].

W maju 1713 r. cesarz Karol VI wydał edykt tolerancyjny (Toleranzpatent), zezwalający Żydom na osiedlanie się na Śląsku po opłaceniu specjalnego podatku. Edykt cesarski dzielił społeczność żydowską na dwie części: (1) posesjonatów i nie posesjonowanych (płacili niższy podatek), oraz (2) Żydów tolerowanych. Z podatku tolerancyjnego byli zwolnieni Żydzi z Głogowa i Białej Prudnickiej[1.14]. Edykt tolerancyjny dawał Żydom prawo handlu domokrążnego na Śląsku. Z tego prawa wyłączono jedynie miasta Prudnik, Głubczyce, Racibórz, Koźle, Opole i Nysę. Gdyby jakiś kupiec żydowski pomimo zakazu usiłował handlować w tych miastach, straciłby wówczas cały swój towar. Żydzi znaleźli jednak sposób na obejście tego przepisu i osiedlali się na przedmieściach tych miast, gdzie rozwijali działalność handlową[1.1.3]. W takich okolicznościach w 1729 r. gorzelnię na raciborskim zamku dzierżawił Żyd Dawid Samson. Bardzo szybko grupa Żydów zamieszkała w Bosaczu (obecnie dzielnica Raciborza). Kupcy i mieszczanie chrześcijańscy stanowczo sprzeciwiali się jednak osiedleniu Żydów w Raciborzu, a w 1736 r. uzyskali od cesarza Karola VI potwierdzenie zakazu żydowskiego osadnictwa w mieście.

3 sierpnia 1781 r. Kamera wrocławska wydała decyzję regulującą sprawę żydowskiego osadnictwa w miastach Górnego Śląska. Do przyjmowania Żydów nie były zobowiązane miasta posiadające dawny cesarski przywilej o nietolerancji (de non tolerandis Judaeis). Do miast tych należały: Niemodlin, Głogówek, Głubczyce, Prudnik, Racibórz i Tarnowskie Góry[1.15].

W 1787 r. władze pruskie wycofały się z zarządzeń przesiedlania Żydów do wyznaczonych miast przesiedleńczych, ponieważ opuszczane przez nich miasta ponosiły zbyt duże straty gospodarcze. W takich okolicznościach nastąpiło ponowne osadnictwo żydowskie w Raciborzu.

W 1784 r. Josef Salomon wybudował sobie dom na Bronkach przed Bramą Wielką w okolicach obecnej ulicy Londzina. Osiedlający się tutaj Żydzi pochodzili najczęściej z Białej Prudnickiej. Generalne tabele pruskie z 1787 r. wymieniają synagogę istniejącą w tym roku w powiecie raciborskim. Gdy w 1788 r. przez Racibórz przejeżdżał król pruski Fryderyk Wilhelm II, Żydzi ustroili na jego cześć bramę wjazdową na Bosaczu. Wywarło to wówczas wielkie wrażenie na pruskich władzach i ułatwiło Żydom dostanie się do miasta. Dane z 1790 r. wspominają już o Żydach mieszkających w samym Raciborzu[1.1.3].

W 1796 r. w Raciborzu żyło 30 rodzin żydowskich. W 1798 r. Żydzi posiadali już 30 domów w Raciborzu.

17 kwietnia 1797 r. władze pruskie przyjęły Statut Generalny dla Żydów, który nadal uznawał Żydów za oddzielny stan, jednakże częściowo dopuszczał ich do obywatelstwa miejskiego. W 1803 r. władze pruskie utworzyły w Raciborzu Królewski Urząd Tolerancji Żydów (Königliches Juden-Toleranz-Amt). W lutym 1808 r. zniesiono wszystkie przywileje feudalne cechów i miast, włączając w to zniesienie aktów de non tolerandis Judaeis. Od tej pory Żydzi mogli za zgodą władz osiedlać się we wszystkich śląskich miastach i swobodnie nabywać w nich nieruchomości.

11 marca 1812 r. król Fryderyk Wilhelm wydał Edykt o Stosunkach Obywatelskich (niem. Edikt die Burgerlichen Berhaltnisse der Juden), powszechnie znany jako Edykt emancypacyjny. Według zapisów tego edyktu Żydów traktowano jako pełnoprawnych obywateli Królestwa Pruskiego. Odtąd pruscy Żydzi byli nazywani obywatelami państwa (niem. Statsbürger) lub krajowcami (niem. Inländer). Warunkiem uzyskania obywatelstwa pruskiego było przyjęcie nazwiska i imienia oraz posługiwanie się językiem niemieckim. Na potwierdzenie uzyskania pełni praw obywatelskich nadawano Żydom specjalne dyplomy. Zgodnie z tym edyktem Żydzi mieli prawo swobodnego zamieszkania, wolność wykonywania zawodu, wolność wykonywania praktyk religijnych oraz prawo swobodnego nabywania nieruchomości. Od tego momentu Żydzi mogli swobodnie studiować na wyższych uczelniach i pracować na stanowiskach akademickich. Posiadanie praw obywatelskich nakładało na nich obowiązek służby wojskowej (od 1813 r. podlegali poborowi wojskowemu). Król zastrzegł sobie jedynie prawo decydowania o zajmowaniu przez Żydów stanowisk w pruskiej administracji państwowej. Nowe przepisy prawne znosiły żydowskie sądownictwo i uznawały gminy żydowskie za stowarzyszenia prawa prywatnego[1.16]. Pierwszymi raciborskimi Żydami, którzy mogli cieszyć się edyktem byli Nathan Lewy, Salomon Baruch, Borchcim, David Meyer[1.17].

23 lipca 1812 r. radnymi miejskimi w Raciborzu zostało 3 Żydów, których zaprzysiągł rabin Bosacza. Księga adresowa z tego czasu odnotowuje nazwiska bogatych mieszczan żydowskich: Boss, Danziger, Dzielnitzer, Friedländer, Grunwald, Hausmann, Lewy, Lustig, Preiss, Proskauer, Ritter, Rosenthal, Seelinger, Schlesinger, Traube i Zernik[1.1.3].

Cmentarz żydowski w Raciborzu został założony w 1814 roku. Wcześniej zmarłych chowano w Białej Prudnickiej, Bodzanowie i Mikołowie. Cmentarz znajdował się w Starej Wsi, na wzgórzu zwanym Wilczą Górą. Ziemię pod założenie cmentarza zakupiono od Jana Hutnego za sumę 120 talarów. Do pierwszego pochówku doszło w 1817 roku. Najstarszym udokumentowanym nagrobkiem z raciborskiej nekropolii jest macewa z grobu Rosalii Wachsner z 1821 roku[1.18].

Kilkanaście lat później, w 1825 r. zakupiono działkę pod budowę synagogi przy obecnej ul. Szewskiej od mistrza stolarskiego Krzysztofa Hornunga[1.1.3]. Bożnica została oddana do użytku 5 lat później. Była to budowla neoklasycystyczna, z odrębnymi miejscami dla kobiet i mężczyzn. Największą ozdobą synagogi była menora sprowadzona z Barcelony[1.19]. Obecnie w tym miejscu znajduje się skwer[1.20]

W 1828 r. w całym powiecie raciborskim żyło 863 Żydów, stanowiąc 1,4% ogółu mieszkańców[1.21]. W 1832 r. w Raciborzu żyło 376 Żydów, w 1847 r. – 777 Żydów, a w 1877 r. – już 1200 Żydów[1.22]. Systematyczne powiększanie się gminy żydowskiej w Raciborzu można tłumaczyć migracjami Żydów z Królestwa Kongresowego na przygraniczne tereny niemieckie, spowodowane prześladowaniami Żydów w Rosji[1.1.3].

Wraz ze wzrostem populacji żydowskiej powiększał się majątek raciborskich Żydów. Posiadali oni większość sklepów w mieście, z czego aż 17 na samym rynku. Prawie połowa tutejszych fabryk należała do żydowskich rodzin, które bogacąc się wykupywały majątki w okolicznych wioskach. W rejonie Raciborza właścicielem majątków byli słynni na całym świecie Rothschildowie, którzy posiadali dobra szylerzowickie i siedemnastowieczny zamek w Chałupkach. Nad wejściem do niego do dziś zachował się wspaniały kartusz herbowy rodu[1.1.3]. W 1872 r. został założony Związek Górnośląskich Gmin Synagogalnych (Oberschlesische Synagogen-Gemeinden), w skład którego wchodzili Żydzi z Raciborza.

Wraz ze wzrostem liczebność raciborskiej gminy żydowskiej, podjęto decyzję o budowie nowej większej synagogi, która powstała w latach 1887–1889 na miejscu wcześniejszej. Została ona wybudowana w stylu mauretańskim. W 1899 r. pracownikami gminy synagogalnej byli: rabin Adolf Blumenthal (absolwent Seminarium Rabinackiego w Berlinie), pierwszy kantor Schimon Tonnenberg, drugi kantor i rzeźnik koszerny Abraham Engel (pochodzili z Królestwa Kongresowego), nauczyciel religii Adolf Bieberfeld, nauczycielka Rose Rawitscher, sługa synagogalny i rzeźnik koszerny Friedrich Wilhelm Schwarzer, sekretarz Heinrich Bekiersch, nadzorca mięsa i sługa Selig Holzmann, ogrodnik cmentarny i grabarz Albert Gawellek, służący Nikolaus Urbaschik[1.1.3].

Rozwój gminy wiązał się także z rozwojem licznych instytucji żydowskich. Pod koniec XIX w. w Raciborzu działało Stowarzyszenie Historii i Literatury Żydowskiej z własną bogatą w zbiory biblioteką. W 1886 r. z inspiracji gliwickiej Loży Humanites rozpoczęła w Raciborzu działalność żydowska Loża Pokoju XVII nr 361, podległa powstałej w 1882 r. Loży Matce Zakonu w Niemczech, podporządkowanej z kolei Żydowskiemu Stowarzyszeniu Humanitarnemu B'nei B'rith (Synowie Przymierza). Skupiała całą żydowską inteligencję Raciborza i okolic – nauczycieli, lekarzy i przemysłowców. Działała najprawdopodobniej do 1925 roku[1.1.3].

Koniec I wojny światowej przyniósł wielkie zmiany na Górnym Śląsku. Odrodzenie się państwa polskiego spowodowało wzrost propolskich nastrojów wśród ludności śląskiej. Doprowadziło to do konfliktu ze społecznością niemiecką i wybuchu trzech kolejnych powstań śląskich. Śląscy Żydzi znaleźli się pośrodku tej dziejowej zawieruchy. Większość z nich jednak w zdecydowany sposób opowiadała się po stronie proniemieckiej.

20 marca 1921 r. przeprowadzono plebiscyt na Górnym Śląsku. Odbywał się on pod nadzorem Międzysojuszniczej Komisji Rządzącej i Plebiscytowej na Górnym Śląsku z siedzibą w Opolu. Podczas głosowania większość społeczności żydowskiej oddała głosy za pozostaniem Górnego Śląska w Niemczech. W Raciborzu oddano 25 336 (87,98%) głosów za pozostaniem miasta w Niemczech oraz 2227 głosów za Polską (8,8%). Pomimo wyników głosowania społeczność polska doprowadziła do wybuchu III powstania śląskiego, jednak miasto Racibórz pozostało w Niemczech.

6 maja 1932 r. grupa żydowskich sportowców z Raciborza wzięła udział w wielkim zlocie grup młodzieży żydowskiej z Górnego Śląska, który zorganizowano w Taciszowie. W zlocie udział wzięły grupy z Gliwic, Strzelec Opolskich, Bytomia, Opola, Koźla, Zabrza i Raciborza. Uczestniczyło ogółem około 250 osób. Kulminacyjnym momentem zlotu było przemówienie gliwickiego rabina dr. Ochsa, który omówił pogarszającą się sytuację młodzieży żydowskiej w Niemczech. Wezwał on młodzież, aby nie rezygnowała ze swoich dążeń i starała się przezwyciężyć wszystkie trudności. Podczas zlotu kilkakrotnie oddano cześć ojczyźnie niemieckiej, na cześć której wzniesiono trzykrotny okrzyk „Niech żyje!”. Zlot zakończył się odśpiewaniem hymnu narodowego: „Deutschland, Deutschland über alles...”[1.23].

Akcję bojkotu antyżydowskiego w Raciborzu przeprowadzono, podobnie jak w całych Niemczech, w sobotę 1 kwietnia 1933 roku. Przed żydowskimi sklepami, kancelariami żydowskich adwokatów oraz przed poczekalniami żydowskich lekarzy wystawiono posterunki umundurowanych funkcjonariuszów bojówek SA. Ich obecność działała odstraszająco na większość klientów korzystających z żydowskich sklepów lub usług tych lekarzy i adwokatów. W poniedziałek 3 marca 1933 r. kierownictwo partyjne NSDAP ustąpiło pod międzynarodowymi naciskami i wstrzymało akcję bojkotu antyżydowskiego[1.24].

14 lutego 1934 r. w Raciborzu powstała żydowska organizacja Stowarzyszenie Młodzieży Niemiecko-Żydowskiej[1.25].

Na Górnym Śląsku obowiązywała przyjęta 15 maja 1922 r. konwencja polsko-niemiecka o ochronie mniejszości narodowych. W zamyśle miała ona chronić społeczność niemiecką na obszarze plebiscytowym, jednak w zmienionej sytuacji została ona wykorzystana przez Żydów do obrony swoich praw. 15 lipcu 1937 r. Polska i Niemcy zrezygnowały jednak z przedłużania konwencji o ochronie praw mniejszości narodowych na Górnym Śląsku. Oznaczało to rozciągnięcie obowiązywania antysemickich ustaw III Rzeszy na obszar niemieckiego Górnego Śląska.

W nocy z 9 na 10.11.1938 r. doszło do wydarzeń, które przeszły do historii pod nazwą „Nocy Kryształowej” (Kristallnacht). Był to pierwszy pogrom Żydów zainicjowany przez niemieckie władze państwowe, podczas którego naziści nadali antysemickim prześladowaniom wyraźnie zorganizowany charakter. Pogrom objął teren całych Niemiec. W jego wyniku zginęło 91 Żydów, spalono 267 synagog, zniszczono około 7 tys. sklepów i 29 domów towarowych należących do Żydów, zbezczeszczono wiele cmentarzy żydowskich, a około 25 tys. Żydów aresztowano i osadzono w pierwszych hitlerowskich obozach koncentracyjnych. Płonącym synagogom bezczynnie przyglądała się straż pożarna. Tak też stało się w Raciborzu, gdzie spłonęła główna bóżnica miasta[1.1.9]. Po tych wydarzeniach większość Żydów wyjechała z Raciborza, udając się do Europy zachodniej.

W 1938 r., na podstawie rozporządzenia ministra spraw wewnętrznych, wprowadzono dla Żydów obowiązek przyjęcia dodatkowych, typowo żydowskich imion. Kobiety musiały przybrać imię Sara, a mężczyźni – Israel. Spis ludności z 17 maja 1939 r. odnotował obecność w Raciborzu 309 Żydów[1.26].

Na Górnym Śląsku początkowo planowano wysiedlenie wszystkich Żydów do Generalnego Gubernatorstwa, jednak po odmowie tamtejszych władz, zdecydowano się na utworzenie gett. Na początku 1940 r. największe getta utworzono w Będzinie i Sosnowcu. W rzeczywistości były to „rezerwaty siły roboczej”, dostarczanej do obozów pracy przymusowej na terenie całego Śląska[1.27]. W ramach tych działań, większość Żydów z Raciborza wywieziono do gett w Zagłębiu Dąbrowskim, a następnie do niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau, gdzie zginęli w komorach gazowych. The Encyclopedia of Jewish Life before and during Holocaust podaje, że wywózki z Raciborza do Generalnego Gubernatorstwa rozpoczęły się w lipcu 1942 roku[1.1.9].

W 1940 r. Niemcy utworzyli niewielki obóz pracy przymusowej dla Żydów w Raciborzu. Obóz był różnorodnie nazywany: Judenlager lub Judenlager-Arbeitslager. Jego więźniowie pracowali w miejscowych fabrykach[1.28]. Likwidacja obozu nastąpiła prawdopodobnie w styczniu 1945 roku.

20 listopada 1942 r. z rejencji opolskiej wyszedł transport kolejowy nr XVIII/2, który przewiózł 50 Żydów do getta w Theresienstadt. W grupie tej znajdowali się także Żydzi z Raciborza. Z tej grupy ocalało 10 osób, trudno jest jednak dokładnie ustalić miejsca, skąd były one deportowane[1.29]. Trzeci transport z rejencji opolskiej (nr XVIII/3) do Terezina odszedł 4 grudnia 1942 roku. Znalazło się w nim 50 Żydów z Raciborza, Koźla i Bytomia. Z grupy tej ocalało 7 osób[1.30]. 11 grudnia 1942 r. z rejencji opolskiej odszedł czwarty transport nr XVIII/4 do Terezina. W transporcie tym znalazło się 53 Żydów z Głogówka i Raciborza, oraz prawdopodobnie z Pyskowic i Opola. Z grupy tej 7 osób ocalało[1.31]. Piąty transport z rejencji opolskiej (nr XVIII/5) odszedł do Terezina 21.04.1943 roku. Dokumenty kartoteki C.V. Oberschlesien wskazują, że w transporcie tym znalazło się 46 Żydów z Olesna, Opola, Raciborza i Głubczyc. Z grupy tej ocalało 11 osób[1.32]. W szóstym transporcie z rejencji opolskiej (nr XVIII/6) do Terezina, 30 czerwca 1943 r., wywieziono ostatnich Żydów z Opola, oraz 5 Żydów z Raciborza. Z grupy tej ocalała jedna osoba[1.33].

Nota bibliograficzna

  • Brann M., Geschichte der Juden in Schlesien, Breslau 1896–1917.
  • Dziewulski W., Dzieje Raciborza, [w:] Szkice z Dziejów Raciborza, Katowice 1967.
  • Jonca K., Zagłada niemieckich Żydów na Górnym Śląsku (19331945), „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka” 1991, nr 2.
  • Konieczny A., Ludność żydowska na Śląsku w świetle spisu z 17 maja 1939 r., „Studia nad Faszyzmem i Zbrodniami Hitlerowskimi” 1992, t. 15.Maser P., Weiser A., Juden in Oberschlesien, Berlin 1992.
  • Newerla P.J., Opowieści o dawnym Raciborzu, Racibórz 1996.
  • Raciborz, [w:] International Jewish Cemetery Project [online] http://www.iajgsjewishcemeteryproject.org/poland/raciborz.html [dostęp: 29.10.2014].
  • Ratibor, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life before and during the Holocaust, t. 2, red. S. Spector, G. Wigoder, New York 2001, s. 1060.
  • Spychalski S.,Horn M., Przyczynek do dziejów dyskryminacji ludności żydowskiej na terenie byłej rejencji opolskiej w okresie rządów hitlerowskich, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1974, nr 3/91.
  • Świerkosz K., Żydzi w obozach hitlerowskich na Śląsku Opolskim podczas II wojny światowej, [w:] 45 Rocznica powstania w getcie warszawskim (19431988). Materiały z sesji popularno-naukowej, Opole 1988.
  • Świtlicki K., Wawoczny G., Żydzi raciborscy, naszraciborz.pl [online] 09.06.2008, http://www.naszraciborz.pl/site/art/0-/0-/83-zydzi-raciborscy.html [dostęp: 29.10.2014].
  • Walerjański D., Z dziejów Żydów na Górnym Śląsku do 1812 roku, „Orbis Interior. Pismo muzealno-humanistyczne” 2005, t. 5.
  • Weltzel A., Geschichte der Stadt und Herrschaft Ratibor, Ratibor 1861.
Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Patrz szerzej: Brann M., Geschichte der Juden in Schlesien, Breslau 1896–1917.
  • [1.2] Walerjański D., Z dziejów Żydów na Górnym Śląsku do 1812 roku, „Orbis Interior. Pismo muzealno-humanistyczne” 2005, t. 5, s. 27.
  • [1.3] Świtlicki K., Wawoczny G., Żydzi raciborscy, naszraciborz.pl [online] 09.06.2008, http://www.naszraciborz.pl/site/art/0-/0-/83-zydzi-raciborscy.html [dostęp: 29.10.2014].
  • [1.4] Państwo Chazarów nie leżało nad dolnym Dunajem, tylko na południowo-wschodnich, stepowych krańcach Europy – przyp. red.
  • [1.5] Patrz szerzej: Weltzel A., Geschichte der Stadt und Herrschaft Ratibor, Ratibor 1861.
  • [1.6] Newerla P.J., Opowieści o dawnym Raciborzu, Racibórz 1996, ss. 149–152.
  • [1.7] Walerjański D., Z dziejów Żydów na Górnym Śląsku do 1812 roku, „Orbis Interior. Pismo muzealno-humanistyczne” 2005, t. 5, s. 29; Świtlicki K., Wawoczny G., Żydzi raciborscy, naszraciborz.pl [online] 09.06.2008, http://www.naszraciborz.pl/site/art/0-/0-/83-zydzi-raciborscy.html [dostęp: 29.10.2014]; Ratibor, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life before and during the Holocaust, t. 2, red. S. Spector, G. Wigoder, New York 2001, s. 1060.
  • [1.8] Weltzel A., Geschichte der Stadt und Herrschaft Ratibor, Ratibor 1861, s. 109.
  • [1.9] Ratibor, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life before and during the Holocaust, t. 2, red. S. Spector, G. Wigoder, New York 2001, s. 1060.
  • [1.10] Walerjański D., Z dziejów Żydów na Górnym Śląsku do 1812 roku, „Orbis Interior. Pismo muzealno-humanistyczne” 2005, t. 5, s. 32.
  • [1.11] Dziewulski W., Dzieje Raciborza, [w:] Szkice z Dziejów Raciborza, Katowice 1967, s. 82; Ratibor, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life before and during the Holocaust, t. 2, red. S. Spector, G. Wigoder, New York 2001, s. 1060; Weltzel A., Geschichte der Stadt und Herrschaft Ratibor, Ratibor 1861, s. 109.
  • [1.12] Ratibor, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life before and during the Holocaust, t. 2, red. S. Spector, G. Wigoder, New York 2001, s. 1060.
  • [1.13] Walerjański D., Z dziejów Żydów na Górnym Śląsku do 1812 roku, „Orbis Interior. Pismo muzealno-humanistyczne” 2005, t. 5, s. 31.
  • [1.14] Maser P., Weiser A., Juden in Oberschlesien, t. 1, Berlin 1992, s. 26; Walerjański D., Z dziejów Żydów na Górnym Śląsku do 1812 roku, „Orbis Interior. Pismo muzealno-humanistyczne” 2005, t. 5, s. 34.
  • [1.1.3] [a] [b] [c] [d] [e] [f] [g] [h] Świtlicki K., Wawoczny G., Żydzi raciborscy, naszraciborz.pl [online] 09.06.2008, http://www.naszraciborz.pl/site/art/0-/0-/83-zydzi-raciborscy.html [dostęp: 29.10.2014].
  • [1.15] Nadolski P., Historia osadnictwa Żydów w Gliwicach sytuacja prawna Żydów na Śląsku do I wojny światowej, [w:] Żydzi Gliwiccy, red. B. Kubit, Gliwice 2006, s. 51.
  • [1.16] Patrz szerzej: Stern S., Der preusische und die Juden, Erste Abteilung Darstellung, Tubingen 1971.
  • [1.17] Weltzel A., Geschichte der Stadt und Herrschaft Ratibor, Ratibor 1861, s. 449.
  • [1.18] Raciborz, [w:] International Jewish Cemetery Project [online] http://www.iajgsjewishcemeteryproject.org/poland/raciborz.html [dostęp: 29.10.2014].
  • [1.19] Raciborz, [w:] International Jewish Cemetery Project [online] http://www.iajgsjewishcemeteryproject.org/poland/raciborz.html [dostęp: 29.10.2014].
  • [1.20] Gmina Wyznaniowa Żydowska odzyskała teren przy ul. Szewskiej, Raciborz.com.pl – Raciborski Portal Internetowy [online] 18.07.2008, http://www.raciborz.com.pl/art9668.html [dostęp: 29.10.2014].
  • [1.21] Janczak J., Rozmieszczenie wyznań na Śląsku w pierwszej połowie XIX wieku, „Przeszłość Demograficzna Polski. Materiały i Studia” 1967, t. 1, ss. 20–21.
  • [1.22] Patrz szerzej: Weltzel A., Geschichte der Stadt und Herrschaft Ratibor, Ratibor 1861.
  • [1.23] Schmidt J., Udział członków gminy żydowskiej w życiu kulturalnym Gliwic, [w:] Żydzi Gliwiccy, red. B. Kubit, Gliwice 2006, ss. 101–102.
  • [1.24] Kaczmarek R., Narastanie antysemityzmu w prasie gliwickiej 19331939, [w:] Żydzi Gliwiccy, red. B. Kubit, Gliwice 2006, s. 206.
  • [1.25] Patrz szerzej: Jonca K., Zagłada niemieckich Żydów na Górnym Śląsku (19331945), „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka” 1991, nr 2.
  • [1.1.9] [a] [b] Ratibor, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life before and during the Holocaust, t. 2, red. S. Spector, G. Wigoder, New York 2001, s. 1060.
  • [1.26] Patrz szerzej: Konieczny A., Ludność żydowska na Śląsku w świetle spisu z 17 maja 1939 r., „Studia nad Faszyzmem i Zbrodniami Hitlerowskimi” 1992, t. 15.
  • [1.27] Patrz szerzej: Świerkosz K., Żydzi w obozach hitlerowskich na Śląsku Opolskim podczas II wojny światowej, [w:] 45 Rocznica powstania w getcie warszawskim (19431988). Materiały z sesji popularno-naukowej, Opole 1988.
  • [1.28] Patrz szerzej: Świerkosz K., Żydzi w obozach hitlerowskich na Śląsku Opolskim podczas II wojny światowej, [w:] 45 Rocznica powstania w getcie warszawskim (19431988). Materiały z sesji popularno-naukowej, Opole 1988.
  • [1.29] Archiwum Państwowe w Opolu, Gestapo Oppeln, szuflada nr 12, kk. 544, 554, 626.
  • [1.30] Archiwum Państwowe w Opolu, Gestapo Oppeln, szuflada nr 12, kk. 237, 376, 555, 579.
  • [1.31] Archiwum Państwowe w Opolu, Gestapo Oppeln, szuflada nr 12, kk. 522, 548, 550.
  • [1.32] Theresienstaedter Gedenkbuch. Die Opfer der Judentransporte aus Deutschland nach Theresienstadt, 19421945, Praha 2000, s. 70.
  • [1.33] Czech D., Kalendarium wydarzeń w KL Auschwitz, Oświęcim 1992, s. 788; Adler H.G., Theresienstadt 19411945. Das Antlitz einer Zwangsgemeinschaft, Geschichte, Soziologie, Psychologie, Tübingen, 1955, s. 694. Patrz szerzej: Spychalski S.,Horn M., Przyczynek do dziejów dyskryminacji ludności żydowskiej na terenie byłej rejencji opolskiej w okresie rządów hitlerowskich, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1974, nr 3/91.