Początki społeczności żydowskiej w Stolinie przypadają na połowę XVII wieku[1.1]. Jej rozwój przypadł jednak dopiero na koniec XVIII wieku. Według spisu ludności z 1847 r. w powiecie mieszkało 777 Żydów. Uczestniczyli oni w przypadającym na drugą połowie XIX w. okresie rozwoju handlu i rzemiosła. Powstały wówczas m. in. liczne kamieniczki, trzy domy modlitwy, szkoły żydowskie, banki, młyny, sklepy, apteki i liczne mykwy. Wiele z tych obiektów zachowało się do czasów współczesnych.

W XIX wieku Stolin stał się dużym centrum chasydyzmu, promienującym na tereny ówczesnych guberni mińskiej i wołyńskiej. Założycielem dynastii chasydzkiej był tu Aszer Perłow (Stoliński) (1760–1826), syn sławnego cadyka Arona Perłowa (Wielkiego) (1736–1772), uznawany za jednego z najwybitniejszych w swoich czasach. Jego następcą stał się syn Aron II Perłow (1802–1872), który osiadł w Karolinie (przedmieściu Pińska) (stąd nazwa dynastii Karlin-Stolin). Później, wskutek oporu ortodoksów, Aron II przeprowadził się do Stolina. Po śmierci stanowisko stolińskiego cadyka objął syn Aszer II Stoliński Perłow, który jednak szybko zmarł – w 1873 roku. Następcą tegoż ogłoszony został jego zaledwie pięcioletni syn, Izrael Perłow (1868–1921), nazwany Jenuka Kadysz (święty młodzieniec). Spowodowało to sprzeciw ze strony wielu środowisk chasydzkich. Tym niemniej, Izrael Perłow stał na czele dynastii aż do lat 20. XX w., zjednując sobie opinię energicznego działacza i umiejętnego organizatora. Jego następcą został starszy syn Mosze Perłow (ur. 1890). W 1922 r. została powołana jesziwa chasydzka. Mosze Perłow zginął razem ze swoją rodziną i wszystkimi krewnymi w stolińskim getcie w 1942 roku.

Do końca XIX w. Stolin był miasteczkiem powiatowym, zamieszkałym głównie przez Żydów. Według spisu z 1897 r. w mieście było 3342 mieszkańców, w tym 2489 Żydów. Żydzi mieszkali głównie wokół placu targowego. W 1898 r. powstał lokalny oddział organizacji Chowewej Syjon. Od początku XX w. aktywny był Bund, tworzący m. in. samoobronę żydowską.

Zgodnie z traktatem ryskim, do 1939 r. Stolin znajdował się w granicach Polski (województwo poleskie). W 1921 r. mieszkało w nim 2966 Żydów na 4763 mieszkańców. Był to okres spokojnego wzrostu społeczności żydowskiej i rozkwitu działalności gospodarczej. W okresie 1922–1939 roku w Stolinie funkcjonowały: tzw. Biała Synagoga, trzy „ciepłe” synagogi, cheder, szkoły „Tarbut” i „Kibuc”. W działalności gospodarczej wyróżniały się młyny Mendla Gleibermana, Zohara Wysockiego, Frenkla i Kołodnego. Funkcjonowały apteki Czernika i Kołodnego; sklepy: braci Szklar, Baszkina, Tuhmana, Fikangora, Kantorowicza, Motorina, Fiałkowa, Libermana; składy: braci Szklar, Krupkina, Eisenberga, Eszkala; jadłodajnie i restauracje: Gońskiego, Tukina, Winnika, Wysockiego, Rogozińskiego, Kosmowicza; drukarnia Motorina; fabryka wody gazowanej Kogana; kinoteatr Ruhockiego; hotele: Gleibermana, Rodkiewicza, Gobermana. Kupcy Durczyn, Furman i Zaharowicz handlowali drzewem i solą, byli też wierzycielami księcia Radziwiłła.

W 1941 r. w Stolinie mieszkało 12,5 tys. osób. Wśród nich społeczność żydowska miasta wynosiła 8,5 tys. osób. Do tej liczby należy jeszcze dodać 7 tys. Żydów – uchodźców z części Polski okupowanej przez Niemcy. 6 czerwca 1941 r. Niemcy wkroczyli także do Stolina. Dwa miesiące później, 10 sierpnia 1941 r., na uroczysku Hynowsk, kolaboranci rozstrzelali ok. 3 tys. Żydów z Dawidgródka – mężczyzn od 14. roku życia i starszych. Tego dnia kolaboranci rozstrzelali także mężczyzn-Żydów we wsi Rubel (53 osoby w wieku ponad 14 lat). Zostali oni pochowani na uroczysku Borek. Kobiety i dzieci z Dawidgródka i Rubla zostały wygnane przez miejscową ludność. Musiały pieszo dostać się do Stolina.

Wczesną wiosną 1942 r. Niemcy zamknęli w getcie wszystkich Żydów ze Stolina, a także ocalałe żydowskie kobiety i dzieci z Dawidgródka, Rubla i innych miejscowości. Powstał Judenrat, obowiązywał reżim pracy przymusowej. Wczesnym rankiem, 11 września 1942 r., w wigilię Rosz ha-Szana, wszyscy więźniowie stolińskiego getta zostali zagnani na rynek. Okrążyło ich ponad 200 żandarmów. 11 i 12 września 1942 r. Żydzi zostali wymordowani w okrutny sposób na uroczysku Stasino, położonym ok. 3 km od Stolina (na terenie lotniska polowego). W 1960 r. na ich mogile postawiono obelisk, który następnie został zdemontowany. W październiku 1993 r. został w tym miejscu odsłonięty pomnik, który przedstawia otwartą księgę; jedna strona zawiera tekst w jidysz, druga – w języku rosyjskim. Pomnik został zamówiony przez gminę żydowską z Kijowa. Następnie powstał drugi pomnik, ukazujący kobietę z dzieckiem, wystawiony z inicjatywy władz lokalnych.

Po zakończeniu drugiej wojny światowej do opustoszałego Stolina i okolic zostali skierowani specjaliści różnych profesji. Ich zadaniem było wskrzeszenie miejscowej gospodarki. Wśród przybyszów z Białorusi, Ukrainy i Rosji byli także Żydzi. W 1999 r. stolińska wspólnota żydowska została oficjalnie zarejestrowana. Reprezentują ją Stoliński Żydowski Kulturalno-Oświatowy Społeczny Związek „Most” oraz Społeczność Progresywnego Judaizmu „Jahad”.

Nota bibliograficzna

• Stolin, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 3, New York 2001, s. 1246.