Żydzi mieszkali w Szczuczynie z pewnością już w XVIII wieku[1.1]. W latach 70. XIX w. stanowili 75% mieszkańców Szczuczyna. Utrzymywali się głównie z drobnego handlu, niektórzy podczas targów handlowali końmi. Sporo było też rzemieślników, zwłaszcza szewców i krawców, część z nich miała małe manufaktury. Na przełomie XIX i XX w. Szczuczyn stał się popularnym letniskiem, przyjeżdżali tu wczasowicze z Warszawy i innych dużych miast. Większość z nich była pochodzenia żydowskiego.

Około 1820 r. założono samodzielną gminę oraz postawiono synagogę i drewniany bet midrasz. Oba budynki zostały odnowione w 1858 r., zbudowano wówczas także kolejny dom nauki. Najsłynniejszymi rabinami Szczuczyna byli Jehoszua Heszl i jego następca Noah Chaim Eisenstadt. Po śmierci rabina Menachema Mendla Astrinskiego w 1904 r. wybuchł spór między zwolennikami jego syna a zwolennikami jego zięcia. Po dwóch latach gmina wybrała i rabinem został syn – Juda Haleib Hassman, który służył przez dwadzieścia lat i założył w miasteczku jesziwę. Podczas I wojny światowej jego uczniowie się rozproszyli, a rabin Hassman znalazł się w głębi Rosji. Powrócił w 1921 r., ale siedem lat później opuścił Szczuczyn i wyemigrował do Hebronu.

Na początku XIX w. powstał w miejscowości cheder, a później dwuklasowa żydowska szkoła publiczna, do której uczęszczało wiele dziewcząt. Dzieci uczyły się w chederach do końca XIX wieku.

Pierwsze polityczne organizacje żydowskie pojawiły pod koniec XIX wieku. Ugrupowanie syjonistyczne powstało w 1898 roku. Na początku XX w. pojawiły się lokalne oddziały Bundu i Poalej Syjon, powstały też takie instytucje jak biblioteka, grupa teatralna i organizacja dobroczynna.

Podczas I wojny światowej w Szczuczynie wśród społeczności żydowskiej rozpowszechniały się ruchy społeczne i polityczne. W 1916 r. założono Federację Syjonistyczną, która później liczyła kilkuset członków. Powstał również Bet Am, centrum społeczno-kulturalne, w którym znajdowała się czytelnia, odbywały się wykłady i inne spotkania. Otworzono również publiczną kuchnię, w której mogli stołować się biedni. Pod koniec wojny biblioteka podzieliła się na dwie części: jedną dla zwolenników Bundu, drugą dla syjonistów. 
 
W okresie międzywojennym większość Żydów zajęta była handlem na małą skalę oraz rzemiosłem. Tylko jedna z piekarni nie była własnością żydowską. Istniał też większy przemysł, np. hodowla ryb, które sprzedawano w dużych miastach. Jednak sytuacja ekonomiczna Żydów nie była w tym czasie dobra, co wynikało z ogólnej biedy w kraju, zwłaszcza wśród chłopów, którzy byli ich głównymi klientami. Sytuację pogorszył jeszcze bojkot żydowskich przedsiębiorstw organizowany przez narodowców.

W 1929 r. w pożarze spłonęło wiele domów, a część rodzin została bez dachu nad głową. Musiały one korzystać z pomocy organizacji Kupat Gemilut Chasidim. Bank spółdzielczy, który powstał w 1925 r., udzielił wielu pożyczek, a kahał utrzymywał najuboższych. Powstały też inne organizacje charytatywne: Linat ha-Cedek, Bikur Cholim, Hachnasat Orchim.

W okresie międzywojennym wielu Żydów opuszczało Szczuczyn, zwłaszcza młodzi wyjeżdżali do większych miast, co jednak nie zahamowało rozwoju życia społecznego i kulturalnego. W 1921 r. rozpoczęła działalność hebrajska szkoła Tarbut, licząca 350 uczniów. W 1923 r. powstała kolejna szkoła, w której nauczano w języku jidysz. Siedem lat później zamknięto ja z powodu braku środków finansowych. W 1925 r. założono natomiast żeńską szkołę pod auspicjami ortodoksyjnego stronnictwa Aguda.

W latach dwudziestych powstał klub Makabi, zrzeszający wszystkie żydowskie grupy sportowe w Szczuczynie, ale gdy większość członków opuściła miasto w 1927 r., organizacja przerwała swą działalność. Wznowiła ją w 1930 roku.

Na początku II wojny światowej Niemcy wysłali około 350 Żydów na przymusowe roboty. Po pięciu miesiącach wróciło tylko trzydziestu ocalałych; większość zabito podczas próby przekroczenia granicy sowiecko-niemieckiej (Szczuczyn znalazł się ostatecznie w sowieckiej strefie okupacyjnej)[1.2]. Niemcy spalili synagogę i domy nauki, bili i rabowali Żydów.

W czasie okupacji sowieckiej deportowano około dwudziestu rodzin żydowskich do innych miast, skąd w 1941 r. zostali zesłani na Syberię.

22 czerwca 1941 r. Wehrmacht zbombardował Szczuczyn. W mieście pojawiła się na krótko jednostka Wehrmachtu. Miejscowy kowal, Stanisław Peniuk, został mianowany przez Niemców burmistrzem, a komendantem granatowej policji został pracownik poczty Kosmowski. Od października 1940 r. Mieczysław Kosmowski (jeden z trzech braci, nie wiadomo, czy ten sam, który stanął na czele policji) współpracował jako agent niemieckiej Policji Bezpieczeństwa. Brał on udział w podburzaniu lokalnej ludności przeciw Żydom. 27 i 28 czerwca 1941 r.,  grupa zorganizowana przez Peniuka oraz braci Kosmowskich zaatakowała Żydów w czterech punktach miasta i brutalnie zamordowała ok. 300–400 osób[1.1.2]. Oprawcy wrzucili ciała do rowów oraz ogłosili, że chcą zabić każdego Żyda w mieście. Pogrom przerwali na krótko żołnierze Wehrmachtu, przekupieni przez żydowskie kobiety mydłem i kawą[1.3]. Jednak już w dniach 14–28 lipca 1941 r. miejscowa policja, na rozkaz oficera SS, zamordowała kolejne 100 osób.

W sierpniu 1941 r. Niemcy zorganizowali getto, w którym zamknęli część Żydów; pozostałych zamordowali. Getto zlikwidowano natomiast 2 listopada 1942 roku. Dwieście osób zabrano do obozu w Boguszach, skąd trafili do niemieckiego nazistowskiego obozu Treblinka (2,5 do 3 tys. osób), nielicznych skierowano do Auschwitz. Ok. 10 szczuczyńskich Żydów przeżyło Zagładę.

16 Polaków było sądzonych tuż po wojnie za zbrodnie wojenne. Tylko jedna osoba została uznana za winną i otrzymała wyrok śmierci[1.1.3].

Bibliografia

• Crago L., Szczuczyn, [w:] Encyclopedia of Camps and Ghettos 1939–1945, Vol. II, Ghettos in German-Occupied Eastern Europe, Part A, red. P. Megargee, M. Dean, Bloomington 2012, s. 969.
• Szczuczyn, [w:] Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, Vol. III, red. Sh. Spector, New York 2001, s. 1276.