Historia Sambora jest ściśle związana z historią o wiele starszej osady Stary Sambor, zniszczonej w 1241 r. przez Tatarów. Jej mieszkańcy przenieśli się do wsi Pohonicz, która przyjęła nazwę Nowy Sambor. W 1390 r. Nowy Sambor otrzymał prawa miejskie, które przyciągały do niego Rusinów, Polaków, Niemców i Żydów. W 1394 r. król Władysław Jagiełło na krótko zwolnił mieszczan z wielu podatków, co bardzo pomogło w rozbudowie miasta.

Pierwsi Żydzi pojawili się w Samborze na początku XV wieku. Już w 1447 r. żyło tu 12 rodzin żydowskich, a w 1507 r. Żydzi Sambora ofiarowali królowi 15 sztuk złota w związku z jego koronacją. W 1519 r. Zygmunt I Stary informował starostę samborskiego, że Żydzi mają prawo mieszkać, gdzie zechcą oraz prowadzić swoje interesy. Jednakże w 1542 r. chrześcijańscy mieszczanie z Sambora wyjednali u króla dekret, nakazujący Żydom opuszczenie miasta. Żydzi osiedlili się poza murami miasta, utworzywszy osobną dzielnicę, która nazywała się Blich. Nazwa dzielnicy pochodzi od zakładów, w których bielono (blichowano) tkaniny. W 1551 r. królowa Bona wydała dekret zakazujący Żydom handlowania na targach, a pozwalający im na działalność handlową w mieście jedynie podczas jarmarków[1.1]. Od 1588 r. Żydzi, którzy wchodzili do Sambora, musieli płacić myto za wejście.

W XVI i XVII w. dzięki protekcji szlachty Żydzi nadal osiedlali się w mieście. Na początku XVII w. wspólnota żydowska Sambora była drugą co do liczebności w ziemi przemyskiej. W 1569 r. ze wszystkich 536 domów w Samborze, 170 należało do Żydów, to znaczy 31,7%. Polski badacz Aleksander Jabłonowski uważa, że w każdym z nich żyło średnio 12 osób. W ten sposób w Samborze mogło wówczas mieszkać 2040 Żydów, co stanowiłoby połowę ogólnej liczby ludności, która wynosiła 4000 osób. Natomiast inny badacz, Aleksander Kuczera obstaje przy tym, że średnio w domu mogło mieszkać tylko 9 osób i szacuje liczbę Żydów Sambora na 1530 osób. Od 1551 do 1648 r. liczba mieszkańców miasta praktycznie się nie zmieniła, a ze względu na to, że proporcja pomiędzy mieszczanami-chrześcijanami i Żydami nie zmieniała się, również Żydów była stała.

W 1682 r. zostało podpisane porozumienie pomiędzy miastem Sambor i społecznością żydowską dzielnicy Blich, zgodnie z którym Żydzi mieli prawo wchodzić do miasta podczas targów i jarmarków i handlować. Musieli za to zapłacić 8000 złotych. Gmina żydowska z Przemyśla, do której jako przykahałek należała społeczność Żydów z Sambora, wystąpiła jako gwarant zapłaty tej kwoty.

W 1724 r. chrześcijańscy mieszkańcy Sambora znowu zaprotestowali przeciwko temu, żeby Żydzi pod patronatem starosty produkowali i sprzedawali wódkę na terenie miasta. Natomiast Żydzi w 1732 r. złożyli prośbę do króla, aby wreszcie zniósł obowiązujący od XVI w. zakaz osiedlania się w Samborze, utrzymując, że został on sfałszowany. Król nie przyjął tego argumentu, jednak pozwolił Żydom z Blicha wchodzić do Sambora we wszystkie dni w roku i swobodnie w nim handlować. Tym samym dekretem pozwolił on Żydom z Blicha na posiadanie synagogi i cmentarza (faktycznie istniały już wcześniej) oraz jatki. W 1763 r. Żydzi otrzymali pozwolenie na budowę nowej, przepięknej synagogi, którą wznoszono do końca XVIII wieku. Przetrwała ona aż do momentu likwidacji wspólnoty żydowskiej miasta.

W czasie panowania króla Augusta III (lata 1735–1763), zgodnie z królewskim przywilejem, w Samborze funkcjonowały dwie drukarnie żydowskie. Jedna z nich specjalizowała się w druku żydowskich kalendarzy.

Pod koniec XVIII w. Żydzi z Sambora uzyskali uznanie jako pełnoprawna gmina ze wszystkimi odpowiednimi instytucjami. Gminą kierowała rada składająca się z 12 parnasim, którzy co roku byli wybierani przez członków gminy. Do końca XVI w. skład rady był zatwierdzany przez starostę. Członkowie rady przysięgali wierność królowi i lojalność wobec miejscowej władzy. Co miesiąc jeden z nich był wybierany na stanowisko przełożonego gminy. Pierwszą osobistością w gminie, jak zwykle, był rabin. Podpisywał wszystkie decyzje, brał udział we wszystkich wyborach, uczył dzieci itp. Rabina najmowano na to stanowisko oficjalnie. Do 1551 r. musiał on otrzymać zgodę króla. Później wybierała go wspólnota, która musiała uzyskać aprobatę wojewody. Dom rabina, podobnie jak i inne instytucje społeczne – synagoga, przytułek albo szpital – nie był obłożony podatkiem.

Zgodnie z austriackim dekretem z 1781 r. status Żydów określono, jako tolerowanych (geduldet). Musieli płacić podatek za protekcję (Schutzgeld) w wysokości 4 złotych reńskich od rodziny. Ten podatek w 1787 r. został zastąpiony podatkiem „koszernym” i jeszcze bardziej obciążającym „świecowym”.

Cesarski dekret z 1786 r. pozwolił Żydom Sambora zbudować jeszcze jedną synagogę. Za to musieli oni jednorazowo zapłacić do skarbu państwa 2000 guldenów, a następnie co roku płacić jeszcze po 100 guldenów. W ten sposób i tak biedny żydowski kahał Blicha był eksploatowany przez austriacką władzę.

W II połowie XIX w. Sambor stał się miastem bogatych kupców żydowskich. W latach 50. XIX w., kiedy w Galicji zostały założone trzy izby handlowe, Sambor w izbie lwowskiej reprezentował kupiec Grabscheid[1.2]. Izba miała siedmiu członków, trzech z nich było z Lwowa, można więc stwierdzić że Sambor był wystarczająco godnie reprezentowany.

W 1867 r. w Samborze została założona izba adwokacka. Przez 27 lat jej niezmiennym prezesem był Żyd, dr Józef Steuerman, łącząc to stanowisko z fotelem burmistrza.

Część wspólnoty żydowskiej stopniowo się zasymilowała, szczególnie inteligencja. W Samborze stali na ich czele dr Józef Steuerman i dr Aleksandrowicz. Jednak Żydzi-asymilatorzy napotkali stanowczy opór ze strony syjonistów. W mieście rozpoczęło się burzliwe odrodzenie życia żydowskiego.

Stopniowo rozbudowywało się szkolnictwo. Pod koniec XIX w. w Samborze powstała postępowa szkoła żydowska. Pierwszym nauczycielem został Dawid Miller. W 1905 r. rabin Aaron Lewin założył w Samborze gimnazjum żydowskie, w którym uczyło się 150 dzieci. W 1891 r. filantrop Jehoszua Gothelf założył prywatną szkołę dla dzieci żydowskich. W 1907 r. organizacja Safa Brura założyła ogólnokształcącą szkołę żydowską.

Życie polityczne wspólnoty żydowskiej Sambora miało kilka nurtów. W 1894 r. została założona pierwsza organizacja syjonistyczna B’nei Zion, która liczyła 120 członków. Inicjatorem jej utworzenia był student z Sambora Rosenzweig. Jej pierwszym prezesem został Aaron Laden, wiceprezesem Saul Weinberg. W pierwszym numerze oficjalnego tygodnika syjonistycznego „Die Welt” z 04.06.1897 r., który wydawał w Wiedniu twórca syjonizmu Theodor Herzl, są informacje z Sambora, dotyczące udziału Żydów w wyborach. Po trzecim kongresie syjonistycznym w Samborze były już dwie organizacje syjonistyczne – Ahavat Zion i Klub Powszechny. Kiedy w sierpniu 1905 r. Theodor Herzl podróżował do Rosji, przejeżdżał przez Sambor i wziął udział w wiecu syjonistycznym.

W 1905 r. w Samborze została założona kobieca organizacja żydowska Jehudit, młodzieżowe organizacje Moria i Judea.

Od 1903 r. w Samborze działał oddział lewicowej partii Poalej Syjon – pierwszym jej przewodniczącym został Szaul Reichman. W 1911 r. po raz pierwszy uczciła ona w Samborze święto 1 maja. W tym samym roku w Samborze został utworzony oddział organizacji młodzieżowej Cejrej Syjon.

Życie Sambora zakłóciła I wojna światowa. Armia rosyjska wkroczyła do miasta w połowie sierpnia 1914 roku. Część mieszkańców uciekła razem z wojskiem austriackim. W 1915 r. wojska austriackie znowu opanowały miasto. Spośród 7000 Żydów Sambora 3000 potrzebowało pomocy. Dlatego przewodniczący gminy Elimelech Goldberg, rabin Aaron Lewin i syjonistyczny przywódca dr Fiszel Rotenstreich zaczęli organizować pomoc, otworzyli bezpłatną jadłodajnię.

W październiku 1918 r. Sambor opanowały wojska ZUNR (Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej), które zajmowały miasto przez siedem miesięcy. 16.05.1919 r. opuściły miasto do którego wkroczyło wojsko polskie. W maju 1919 r. w Samborze utworzono Żydowski Komitet Narodowy – jego członkami byli głównie syjoniści.

Znowu zaczął rozwijać się handel. Kupcy Sambora w 1925 r. założyli swój bank pod nazwą Kupiecka Spółka Kredytowa (310 członków). W 1939 r. kapitał banku wynosił 500 000 zł, a liczba udziałowców 1500.

Około 1500 samborskich Żydów wyemigrowało do USA. Nie tylko pomagali oni materialnie, ale również organizowali pracę struktur społecznych, funduszów dobroczynnych. Pomagali również starym i słabym, i młodym, i dzieciom. Dzięki pomocy amerykańskich sponsorów funkcjonował szpital żydowski.

Od 1936 r. w mieście zaczął działać oddział Międzynarodowej Kobiecej Organizacji Syjonistycznej (WIZO), którym kierowała Lota Menkes. Studentom pomagała Samopomoc, udzielając im małych pożyczek. W warunkach dość silnych nastrojów antysemickich na wyższych uczelniach, dla studentów żydowskich była to znacząca pomoc. Chorym pomagała organizacja Bikur Cholim, która opłacała leczenie i medykamenty, liczyła w 1937 r. 300 członków.

W 1921 r. doktor Fiszel Rotenstreich założył syjonistyczną szkołę „Tarbut”, gdzie uczyło się 144 uczniów i gdzie nauka odbywała się w języku hebrajskim. Nadal funkcjonowały stare szkoły żydowskie: Talmud Tora, szkoła handlowa (od 1931 r. gimnazjum handlowe), rzemieślnicza szkoła dla dziewcząt. Działały kursy rolnicze dla dorosłych, na których uczono także języka angielskiego, ponieważ uczniów przygotowywano do emigracji do okupowanego wtedy przez Brytyjczyków Erec Izrael.

Życie kulturalne skupiało się wokół klubu dramatyczno-muzycznego „Kinor” (kinor – hebr. skrzypce). W okresie międzywojennym klubowi nadano polską nazwę „Lutnia”, jednak przedstawienia nadal odbywały się w języku hebrajskim i jidysz. Przy klubie funkcjonował chór oraz zespół mandolinistów. Przedstawieniom w klubie akompaniowała orkiestra braci Fidler.

W Samborze funkcjonował również Żydowski Klub Społeczny, którym kierował dr Kreutzenauer. Członkami klubu byli szanowani mieszkańcy miasta. Posiadał on piękną salę i restaurację.

Pod koniec lat 20. XX w. doktor Abraham Berger założył żydowski klub sportowy. Piłkarskie mecze przekształcały się w manifestację miejscowego patriotyzmu. Gwiazdą na samborskim nieboskłonie piłkarskim był bramkarz Fredek Garfunkel. Ze względu na swój talent został on zawodowym piłkarzem we lwowskiej drużynie żydowskiej Hasmonei, która grała w polskiej lidze piłkarskiej. Po wojnie zmienił nazwisko na Garvitch, pracował jako ginekolog w Hajfie. W polskim klubie Korona Sambor grali również Żydzi: Duszek Steureman, Fredek Garfunkel, Bruno Werter, Orenstein i Berger.

Okresowo w gminie żydowskiej odbywały się wybory. Do I wojny światowej i później niezmiennym prezesem gminy był wybierany Elimelech Goldberg. Natomiast do rady gminy w wyborach w 1923 r. weszło 5 syjonistów ogólnych, 5 przedstawicieli partii Mizrachi, 1 przedstawiciel partii Agudat Israel, 2 przedstawiciele związku rzemieślniczego, 11 bezpartyjnych, a prezesem gminy został wybrany syjonista, dr Fiszel Rotenstreich. W 1930 r. władze państwowe powołały komisarycznego prezesa gminy, Szlomo Margulisa. Po wyborach w 1934 r. zastąpił go syjonista, Isaak Knepl.

W 1931 r. rabinem Sambora został Eliezer Mieses. Jego brat, pułkownik Józef Mieses, był urzędowym rabinem Wojska Polskiego[1.3].

W 1931 r. w powiecie samborskim żyło 7794 Żydów, większość z nich (6068 osób) mieszkała w samym Samborze.

Wojska niemieckie zajęły Sambor 30 czerwca 1941 roku. W dniach 01-03.07.1941 r. ukraińscy nacjonaliści przeprowadzili pogrom, podczas którego zabito 50 Żydów. Pretekstem pogromu było wymordowanie przetrzymywanych w Samborze więźniów przez funkcjonariuszy NKWD. Niemieckie władze wojskowe interweniowały, by powstrzymać pogrom. Latem 1941 r. na polecenie niemieckich władz wojskowych powołano w Samborze Judenrat i żydowską służbę porządkową. Od 01 siperpnia1941 r. Sambor stanowił ośrodek jednego z powiatów Dystryktu Galicja. W mieście znajdował się posterunek niemieckiej żandarmerii, komisariat niemieckiej policji kryminalnej oraz komenda ukraińskiej policji pomocniczej. Akcjami antyżydowskimi kierowała komisja niemieckiej policji bezpieczeństwa z Drohobycza.

W lutym 1942 r. Niemcy rozstrzelali w Samborze 32 zakładników. W marcu 1941 r. Żydom z Sambora kazano przesiedlić się do getta, które powstało w dzielnicy Blich, gdzie tradycyjnie skupiała się ludność żydowska. Liczba ludności getta w kwietniu 1942 r. wynosiła 6686 osób. W dniu 04 sierpnia 1942 r. Niemcy przeprowadzili pierwszą akcję likwidacyjną. Żydów z Sambora, a także ze Starego Sambora i innych okolicznych miejscowości zgromadzono na stadionie i przeprowadzono selekcję. Około 150 osób rozstrzelano na miejscu, kilkaset osób wywieziono do obozu Janowskiego we Lwowie, 4000 do 6000 osób do obozu zagłady w Bełżcu. Kolejną akcję przeprowadzono w dniach 25-26.09.1942 roku. Około 300 osób uznanych z powodu wieku lub choroby za niezdolne do pracy rozstrzelano koło wsi Radłowice (obecnie Radliwka).

Trzecia i czwarta akcja zostały przeprowadzone w dniach od 17 do 22 października 1942 roku. Żydzi zostali zgromadzeni w więzieniu, z którego wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu ok. 1000 osób, a po kilku dniach dodatkowo 460 osób. Dnia 01 grudnia 1942 r. getto otoczono drutem kolczastym, po czym przesiedlono do niego żydowskich mieszkańców Starego Sambora, Felsztyna i Turki. Ludność getta liczyła ok. 3000 osób. W getcie istniała konspiracyjna grupa pod kierownictwem dr. Sandauera, która gromadziła broń i przygotowywała się do zbrojnego wystąpienia. Brak informacji, dlaczego do takiego wystąpienia nie doszło[1.4].

Niemcy przeprowadzali kolejne akcje przeciwko Żydom. W dniu 130.2.1943 r. rozstrzelano ok. 500 osób w wieku powyżej 55 lat. W dniu 18 kwietnia 1943 r. rozstrzelano na cmentarzu żydowskim ok. 900 osób. W dniach 20-22.05.1943 r. kilkuset Żydów uznanych za niezdatnych do pracy rozstrzelano w lesie k. Radłowic, 550 osób wywieziono do obozu koncentracyjnego na Majdanku, a ok. 70 osób – do obozu Janowskiego we Lwowie. Pozostałych w getcie ok. 1000 osób rozstrzelano pod Radłowicami podczas akcji likwidacyjnej, którą Niemcy przeprowadzili w dniach 05-10.06.1943 roku. Po tej akcji nadal zdarzały się w Samborze egzekucje ukrywających się Żydów. W największej z nich 23.06.1943 r. zginęło ok. 100 osób[1.5].

Bibliografia

• The Yad Vashem Encyclopedia of the Ghettos during the Holocaust, red. Guy Miron, Jerozolima 2009, t. IIKrugłow A. I.,  Sambor, [w:] Hołokost na territorii SSSR, red. I.A. Altman, Moskwa 2011
• Schiper I., Dzieje handlu żydowskiego na ziemiach polskich, Warszawa 1937
• Sefer Sambor-Stary Sambor; pirkei edut we-zikaron le-kehilot Sambor-Stary Sambor mi-reszitan we-ad hurbanan, red. Alexander Manor, Tel Awiw 1980; https://www.jewishgen.org/yizkor/sambor/samxix.html [dostęp: 13.10.2022]