Według niektórych badaczy Żydzi mogli pojawić się w Słonimie już w XIV w. za sprawą księcia Witolda, który nadał im liczne przywileje. Na początku XVI w. zostali oni wygnani z księstwa na polecenie Aleksandra Jagiellończyka, potem jednak powrócili. Pierwsza wzmianka pochodzi z 1551 r. – miasteczko wymieniono wówczas w spisie wspólnot żydowskich zwolnionych z tzw. srebrszczyzny – podatku od gospodarstwa. Na starym cmentarzu żydowskim, istniejącym do okupacji niemieckiej, znajdowała się zaś macewa z datą 1529.

Za okres szczególnego rozkwitu gminy uważa się pierwszą połowę XVI wieku. O wzroście jej znaczenia świadczy zmiana statusu, dokonana przez Sejm Czterech Ziem. W 1623 r. Słonim podlegał kahałowi w Brześciu Litewskim, ale kilka lat później stał się samodzielną jednostką. Następnie został miastem okręgowym (galila). Rozwojowi gminy żydowskiej sprzyjało to odbywanie w mieście sejmików generalnych Wielkiego Księstwa Litewskiego. Przyjazd posłów sprzyjał rozwojowi handlu. Żydzi specjalizowali się w obrocie drewnem i ziarnem, część z nich zajmowała się również gorzelnictwem i rzemiosłem. O bogactwie gminy w tym okresie świadczy m.in. powstanie barokowej Wielkiej Synagogi.

Niestabilna sytuacja polityczna Rzeczypospolitej wpływała na nastroje ludności żydowskiej. W czerwcu 1764 r. niedaleko Słonima doszło do starcia polskiego oddziału Karola Radziwiłła z wojskami rosyjskimi. Żydzi obawiali się pogromu. W związku z tym wydarzeniem we wspólnocie żydowskiej wprowadzono post. Dotyczył on 26 dnia miesiąca siwan 5524 r. (28.06.1764), a nosił nazwę „środy tygodnia hukkat”. Obchodzono go jeszcze w XIX w., a potem zamieniono na zbiórkę datków dla miejscowego szpitala. Wzmianka o tej praktyce zachowała się w pinkasie słonimskiego bractwa Bikur Cholim.

W 1766 r. kahał liczył 1154 osoby. Sprzyjał mu patronat Ogińskich, którzy wybudowali w Słonimie rezydencję, dbając zarazem o tutejsze kupiectwo i rzemiosło.

Pod zaborem rosyjskim, w 1797 r., w całym powiecie mieszkało 1360 Żydów i Karaimów. Ważną warstwę społeczną stanowili wśród nich rzemieślnicy (około 965 osób).

W XIX w. sława miasta w kręgach żydowskich uczonych religijnych związana była z działalnością rabina Abrahama Weinberga. Dzięki niemu słonimska jesziwa zyskała uznanie wśród konserwatywnych Żydów. W połowie XIX w. w mieście znajdowało się 7 synagog i 14 domów modlitwy. W tym okresie Żydzi przyczynili się do rozwoju lokalnej gospodarki. To właśnie oni zakładali pierwsze fabryki Słonima – np. Abram Kamienomoscki uruchomił tkalnię.

W 1853 r. powstała państwowa szkoła żydowska z wykładowym rosyjskim. Tworzenie takich placówek miało na celu rusyfikację Żydów w guberniach zachodnich oraz zmniejszenie znaczenia tradycyjnego, żydowskiego systemu nauczania. W 1854 r. w okręgu grodzieńskim działało siedem takich placówek. Pod koniec lat 70. XIX w. szkole państwowej, poza kierownikiem, pracowało jeszcze trzech żydowskich nauczycieli, absolwentów Wileńskiej Szkoły Rabinicznej, rodem ze Słonima. Państwowe szkoły żydowskie nie cieszyły się jednak szczególną popularnością.

Słonimscy Żydzi byli dość zamożni, co pozwalało im na utrzymywanie ponad dwudziestu synagog i domów modlitwy w mieście. Według niektórych danych w latach 80. XIX w. w Słonimie działało 21 synagog. Największe znaczenie miały nabożeństwa w Synagodze Głównej; obiekt ten został zniszczony w wyniku pożaru w 1881 roku. W kolejnych latach liczba czynnych synagog w mieście zmniejszała się systematycznie. W 1910 r. było ich siedem.

W 1897 r. 11 515 na 15 863 słonimian – 72,5%, było Żydami. Tradycyjnie mieszkali oni w centrum miasta, mającym cechy typowego sztetla. W przeddzień I wojny światowej w Słonimie działały szkoła Talmud-Tora i kilkadziesiąt chederów. Istniały cztery prywatne szkoły żydowskie – dwie żeńskie i dwie męskie. Rabinem był Salomon Hurwicz. Funkcjonowało stowarzyszenie pomocy biednym Żydom na czele z M. Millerem. Zajmowało się ono prowadzeniem specjalnych kursów rzemieślniczych dla dzieci z biednych rodzin. Przedsiębiorcy pochodzenia żydowskiego nadal decydowali o gospodarce Słonima. Dzięki jednemu z nich, Griszy Konicowi, w mieście pojawił się wodociąg.

I wojna światowa wywarła niekorzystny wpływ na sytuację gminy żydowskiej. Działania wojenne w 1915 r., a następnie odwrót wojsk rosyjskich, przeraziły miejscowych Żydów, którzy obawiali się pogromu i przymusowego wysiedlenia na wschód. Część ludności musiała zresztą opuścić miasto, zniszczone podczas pożaru.

W 1921 r. w Słonimiu mieszkało 6917 Żydów. Dziesięć lat później było ich już 8650 – 64% ogółu mieszkańców.

Okres międzywojenny przyniósł ożywienie gospodarcze. Największym zakładem w mieście była cegielnia braci Rabinowiczów, zatrudniająca 10 pracowników stałych i 30 sezonowych. Większość miejscowych przedsiębiorstw stanowiły jednak niewielkie zakłady, zajmujące się obróbką drewna, przetwórstwem produktów wiejskich itp.

Aktywna była tez sfera polityczna. W Słonimie działały oddziały partii Bund, Aguda i Mizrachi. Miejscowy oddział Bundu liczył ok. 100 członków; jego przywódca w latach 30. nosił nazwisko Swieticki. Dość silną pozycję mieli także Syjoniści Ogólni, których liderami byli adwokat Wajs i kupiec Efros; działali również Syjoniści-Rewizjoniści na czele z nauczycielem Barkowskim i kupcem Epsteinem. Pod miastem istniał kibuc organizacji He-Chaluc. Mniejsze wpływy w Słonimie miała natomiast partia Poalej Syjon. Na prawym skrzydle, partia Aguda miała około 100 członków. Jej przewodniczącym był Mowsza Mielikowski, a jego zastępcą – Mowsza Zaimczyk. Ustępowała jej partia Mizrachi, licząca mniej niż 15 osób. Oprócz tego na terenie powiatu działało jeszcze wiele żydowskich cechów, organizacji i związków, zrzeszających kamieniczników, kupców, rzemieślników, rzeźników itd.

W międzywojennym Słonimie istniało ok. 10 szkół żydowskich, m.in. gimnazjum, szkoła świecka CISZO (Centralnej Żydowskiej Organizacji Szkolnej) oraz placówka organizacji religijnej Tachkemoni. Filia Żydowskiego Stowarzyszenia Kulturalno-Oświatowego Tarbut wspierała instytucje oświatowe, w których zajęcia odbywały się po hebrajsku. Ukazywały się dwa tytuły w języku jidysz – czasopismo „Unzer Żurnal” (1921–1925) i gazeta „Słonimer Wort”, wydawana przez syjonistów w latach 1926–1939.

Przed 1939 r. w mieście były dwie synagogi. Funkcjonował przytułek dla ubogich Żydów, pomagający rocznie 40 osobom – 25 kobietom i 15 mężczyznom. Ochronka przy ul. Poniatowskiego w 1928 r. pomogła 39 sierotom i ubogim dzieciom do 14 lat. Przy ul. Żyrowickiej znajdował się zaś zajazd, w którym niebogaci Żydzi przyjeżdżający do Słonima mogli się zatrzymać za darmo na trzy dni.

We wrześniu 1939 r. miasto zajęły jednostki Armii Czerwonej. Władza radziecka rozpoczęła planową likwidację żydowskich organizacji społecznych i religijnych, a także partii politycznych.

Słonim stał się jednym z głównych ośrodków migracji Żydów z terenów polskich, zajętych przez Niemców. Sytuacja w mieście bardzo się skomplikowała z uwagi na liczbę uchodźców, która w ciągu roku znacznie wzrosła – jesienią 1939 r. było ich 2 tys., a po roku – już 15 216. Mniej niż połowa była zdolna do pracy, a zatrudnienie znalazło tylko ok. 2,6 tys. osób. Uchodźcy mieszkali w złych warunkach, np. w synagogach, magazynach i innych budynkach nieprzystosowanych do zamieszkania. Radziecka administracja prowadziła rejestr „burżuazji”. Siłą przeprowadzono proces paszportyzacji ludności, polegający na zmuszaniu obywateli polskich do przyjmowania radzieckiego obywatelstwa.

Sowieci obawiali się syjonistów, uznając ich za kontrrewolucjonistów, i oskarżając o „oczernianie ZSRR do momentu przyjścia Armii Czerwonej”, a także o „sprzeciwianie się rewolucji i państwu radzieckiemu”. Przedstawiciel partii komunistycznej Nowikow twierdził, że syjoniści mają „faszystowskie” metody pracy. 12.04.1940 r. NKWD wywiozło na Syberię ok. tysiąca miejscowych syjonistów. Kilka miesięcy później los syjonistów podzielili członkowie Bundu. NKWD miało w tym wypadku łatwiejsze zadanie, dysponowało bowiem listą członków partii, przekazaną radzieckiej administracji przez kierownictwo Bundu jesienią 1939 r. wraz z oświadczeniem o samorozwiązaniu partii i przerwaniu działalności po wkroczeniu Armii Czerwonej do miasta. Prowadzono wzmożoną akcję sowietyzacji młodzieży. Zamknięto szkoły religijne. Działały tylko żydowskie szkoły radzieckie.

Na początku niemieckiej agresji na ZSRR Żydzi stanowili około 70% ogółu mieszkańców Słonima (22 tys. osób). Wojska niemieckie zajęły miasto 25–26.06.1941 r. Nie przeprowadzono ewakuacji ludności. Niemcy nakazali Żydom zebrać się we wskazanych miejscach. Zgromadzeni ludzie byli bici, Niemcy strzelali również wprost do tłumu. 12.07.1941 r. nakazano naszyć na ubrania żółte gwiazdy Dawida. Żydzi nie mogli też wychodzić na główne ulice miasta.

Komendant miasta utworzył Judenrat, złożony z 11 Żydów. Jego przewodniczącym został osiemdziesięcioletni gabaj synagogi W. German, były dyrektor banku. Judenrat zajmował się m. in. organizacją prac przymusowych. Powstała również żydowska policja, licząca 30 osób, z M. Łotcem na czele. Tworzyli ją przede wszystkim uchodźcy z zachodniej Polski.

Pierwsza akcja likwidacyjna w Słonimie została przeprowadzona 17.07.1941 r. przez oddział Einsatzgruppen, stacjonujący w mieście. Na miejsce koło wsi Pietrolewicze, gdzie wcześniej wykopano groby, Niemcy wywieźli 1,2 tys. Żydów, a następnie ich rozstrzelali.

Po przeprowadzeniu spisu Żydów, wyselekcjonowano spośród nich rzemieślników i robotników wykwalifikowanych. Wydano im specjalne zaświadczenia, ulokowano w osobnych mieszkaniach. W październiku 1941 r. powstała dla nich tzw. dzielnica Na Wyspie. Wybrańcy mieli nadzieję, że znajomość niemieckiego lub umiejętności zawodowe uratują ich przed ludobójstwem. Pracujący Żydzi otrzymywali 300 g chleba, a niepracujący tylko 100 g.

Drugi mord więźniów słonimskiego getta Niemcy przeprowadzili 4.11.1941 roku. Do wsi Czepielów, 7 kilometrów od miasta, wywieźli wówczas ciężarówkami 8 tys. osób. Tylko kilkoro z nich uszło z życiem. Po wojnie ocaleli złożyli relacje, znajdujące się dzisiaj w Archiwum Żydowskiego Instytutu Żydowskiego w Warszawie.

22.05.1942 r. 300 specjalistów ze słonimskiego getta wywieziono do Mohylewa.

Trzecia akcja eksterminacyjna nastąpiła pomiędzy 29.05 a 15.06.1942 r. Więźniów getta Niemcy wywieźli ciężarówkami znów pod Pietrolewicze, gdzie wcześniej wykopano zbiorowe groby. 31.07.1942 r. Wilhelm Kube, Komisarz Generalny Generalnego Okręgu Białoruś, zameldował Komisarzowi Komisariatu Rzeszy Wschód Lozemu o likwidacji getta. Według niego przez ostatnie 10 tygodni uśmiercono 55 tys. Żydów, w tym 8 tys. w samym Słonimie. Na polecenie władz okupacyjnych z przyczyn ekonomicznych pozostawiono jednak przy życiu specjalistów. W ich getcie przebywało 700 mężczyzn i 100 kobiet. Ostatnich więźniów getta rozstrzelano w grudniu 1942 roku.

W słonimskim getcie funkcjonował ruch oporu. W lipcu 1942 r. powstał komitet, tworzony m.in. przez byłych komsomolców. Członkowie grupy chcieli się samodzielnie bronić się przed okupantem, nawiązali kontakt z radzieckimi jeńcami wojennymi. Więźniowie getta zdobywali dla nich lekarstwa i ubrania. Nawiązano też łączność z oddziałami partyzanckimi w rejonie Słonima. Pielęgniarki i lekarze z getta – Klonowicz, Smoliński i Orlińska – udzielali partyzantom pomocy medycznej. Policja i gestapo tropiły osoby zaangażowane w ruch oporu. Niemcy schwytali Włodzimierza Abramsona w trakcie wynoszenia granatów z obozu. Konspiratora wrzucono do samochodu, który miał zawieźć Żydów na miejsce rozstrzelania. Po dotarciu na miejsce Abramson wysadził się w powietrze wraz z oprawcami. W czasie jednej z akcji likwidacyjnych latem 1942 r. w słonimskim getcie doszło do aktów otwartego sprzeciwu, wspieranych także przez miejscowych rabinów S. Wainsberga i I. Aronsona. Bojownicy zabili 8 Niemców i kolaborantów. W czasie pacyfikacji tego oporu Niemcy podpalili budynki w getcie. Spłonął szpital z 40 osobami.

Tylko nieliczni przeżyli okupację niemiecką. Gienia Wileńska ukrywała się w Słonimie z sześcioletnim synem. Udało jej się wykupić dziecko od strażników, gdy miało zostać zabrane do obozu w Wołkowysku. Do końca okupacji chłopiec ukrywał się w przebraniu dziewczynki.

W 1946 r. w Mińsku odbył się proces niemieckiego dowódcy policji Hansa Hermana Kocha, odpowiedzialnego za egzekucjach Żydów, także w Słonimie.

Po II wojnie światowej zorganizowana społeczność nie odrodziła się, choć Żydzi nie zniknęli całkiem ze Słonima. Po przepędzeniu Niemców do miasta powróciło 80 Żydów. Część wyjechała niebawem do pojałtańskiej Polski. W 1946 r. zostało ich tylko 30. Tym niemniej, w 1989 r. w Słonimie było 95 Żydów. Do dziś pozostało ich jednak niewielu.

Bibliografia

• Aleksandrowicz B., Z przeszłości Słonima i ziemi słonimskiej, Słonim 1935.
• Archiwum Akt Nowych w Warszawie, zesp. 15 (MOS), sygn. 491, Sprawozdanie roczne z zakresy higjeny społecznej za 1928 rok. Powiat Słonimski.
• Archiwum Ringelbluma. Konspiracyjne Archiwum Getta Warszawy, t. 3, Warszawa 2001, s. 170.
• Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego, Zbiór relacji Żydów Ocalałych z Zagłady, sygn. 301/1252, Relacja Wilenskiej Gieni.
• Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego, Zbiór relacji Żydów Ocalałych z Zagłady, sygn. 301/1483, Relacja Doktorczyka Abrahama Gedalego.
• The Chassidic Court of Slonim, „Tog News and All Jewish Info” [online:] 04.06.2009, http://www.tog.co.il/en/Article.aspx?id=180 [dostęp: 08.06.2012].
• Dyczkowski A., Słonim. Historia i zabytki, Warszawa 1992.
• Kjary B., Szczodzionnaść za linijaj frontu. Akupacyja, kałabaracyja i supraciu u Biełarusi (1941–1944), Minsk 2005.
• Lichtenstein K., The Ledger of Slonim, JewishGen [online:] http://www.shtetlinks.jewishgen.org/slonim/Slonim_Ledger.htm [dostęp: 08.06.2012].
• Pamiać. Historyka-dakumientalnaja chronika Słonimskaha rajona, red. Ł. Drabowicz i in., Minsk 2004.
• Mieleszko W., Słonim. Istoriczeskij oczerk, Minsk 1962.
• Narodowe Archiwum Republiki Białoruś, zesp. 4p, op. 1, sg. 14717, Sprawka Upołnomoczennogo CK KP(b)B po Słonimskomu rajonu ot 1 janwaria 1940 g. o polityko-ekonomiczeskom sostojanii ujezda.
• Rozenbłat Je., „Czużyj element”: Jewriejskije bieżiency w Zapadnoj Biełorussii głazami Sowietskoj własti. 1939–1941 gg., [w:] Uroki Hołokosta: istorija i sowriemiennost’, Minsk 2009.
• Słonim, [w:] Jewriejskaja encikłopiedija. Reprintnoje wosproizwiedienije wydanija obszczestwa dla naucznych jewriejskich izdanij i Izdatielstwa Brokhauz-Efron, Moskwa 1991, kol. 383.
• Słonim, [w:] Hołokost na tierritorii SSSR. Encikłopiedija, red. I. A. Altman, Moskwa 2009, s. 909.
• Słonim, [w:] Kratkaja jewriejskaja encikłopiedija, t. 8, red. I. Oren i in., Ijerusalim 1996, kol. 43.
• Sołoniewicz Ł., Kratkij istoriczeskij oczerk Grodnienskoj gubiernii za 100 liet,  Grodno 1901.
• Sudiebnyj process po diełu o złodiejanijach, sowierszennych niemiecko-faszystskimi zachwatczikami w Biełorusskoj SSR 15–29 janwaria 1946 goda, Minsk 1947.
• Swidietielstwujut pałaczi. Unicztożenije jewriejew na okkupirowannoj territorii Biełarusi w 1941–1944 gg.: dokumienty i matieriały, red. S. Nowikow, Minsk 2009.
• Unicztożnienije jewriejew SSSR w gody niemieckoj okupacii (1941–1944). Sbornik dokumientow i matieriałow, red. I. Arad, Ijerusalim 1991.