Początki osadnictwa żydowskiego w Sędziszowie sięgają XVII wieku. Rejestry pogłównego z 1673 r. wskazują na obecność w mieście 21 Żydów[1.1]. W 1675 r. liczba ta wzrosła do 29, jednakże dane te dotyczą zapewne nie ilości samych Żydów, lecz rodzin żydowskich. Żydzi przybyli do miasta najprawdopodobniej na zaproszenie ówczesnych właścicieli, którzy w ich obecności w wyniszczonym epidemiami i wojnami Sędziszowie widzieli szansę na szybki rozwój gospodarki miasta.

Istnieje informacja, że w 1687 r. ówczesny właściciel miasta Feliks Kazimierz Potocki wydzierżawił Żydowi Pinkarowi browar za opłatą 6000 złp rocznie[1.2]. Wzmianka ta jednak nie pozwala na określenie, czy dzierżawa wiązała się z przybyciem większej liczby Żydów do Sędziszowa. Pewne wiadomości o tym fakcie pochodzą dopiero z czasów konfederacji barskiej. Ówczesny właściciel miasta, Piotr Potocki, stanął na czele konfederatów w województwie sandomierskim. Wiadomo, że w tym czasie istniała w mieście gmina żydowska, na którą z tego tytułu nałożono znaczne ciężary finansowe[1.3].

Od połowy XVIII w. liczba Żydów w Sędziszowie Małopolskim systematycznie wzrastała. Informacja o bożnicy w mieście po raz pierwszy pojawia się w 1760 roku. W 1790 r. miasto wraz z Przedmieściem zamieszkiwało 425 osób wyznania mojżeszowego, co stanowiło ok. 30% wszystkich mieszkańców[1.4]. W następnych latach odnotowuje się jednak spadek liczby Żydów w Sędziszowie, co stanowiło tendencją odwrotną w stosunku do tej części Galicji. Mogło to jednak wynikać z migracji, na przykład do pobliskich Ropczyc, które jako ośrodek bardziej rozwinięty dawały większe możliwości rozwoju gospodarczego[1.5].

Pod koniec XVIII w. zgodnie z dekretem władz austriackich Żydzi zostali objęci obowiązkowym nauczaniem publicznym. W związku z powyższym powołano do życia żydowskie szkoły publiczne z wykładowym językiem niemieckim zwane Jüdisch Deutche Schule. W 1792 r. szkołę taką utworzono również w Sędziszowie, gdzie stanowisko nauczyciela, z pensją 150 florenów, objął Efraim Geier[1.6].

W drugiej poł. XVIII w. gminą sędziszowską wstrząsnęły konwersje Żydów na chrześcijaństwo. Znamy m. in. przypadek Antoniego Gromnickiego z lat 70. XVIII wieku. Zdarzenie to stało się zarzewiem konfliktów między nim a niejakim Leyzorem Jakubowiczem i całą sędziszowską synagogą, a w dalszej instancji rabinem Aaronem i starszymi synagogi rzeszowskiej z Żydami Sędziszowa jako świadkami[1.1.2].

W XIX w. w wielu miastach prywatnych właściciele wciąż przychylnie odnosili się do kwestii osadnictwa Żydów, upatrując w tym fakcie źródła korzyści gospodarczych dla siebie i miasta. Podobnie było w Sędziszowie. W 1803 r. wyszynkiem miodu i piwa trudniło się w mieście 15 osób, z czego 13 nosiło imiona i nazwiska żydowskie[1.7]. Faktem zaś jest, że ówcześnie dobra sędziszowskie były poważnie zadłużone[1.8].

W 1815 r. Sędziszów liczył 362 Żydów, zaś pięć lat później liczba ta spadła do 320[1.9].

Ok. 1870 r. gmina żydowska Sędziszowa liczyła 200 członków, posiadała dwie synagogi, cmentarz oraz szkołę religijną[1.10].

Słabość ekonomiczna regionu i niedostatecznie rozwinięty przemysł raczej nie stwarzał Żydom możliwości zatrudnienia w tej gałęzi gospodarki. Żydzi w Sędziszowie Małopolskim, podobnie jak w większości miast i miasteczek Rzeszowszczyzny, trudnili się przede wszystkim handlem, usługami, ewentualnie rzemiosłem i te właśnie dziedziny z czasem zdominowali. W rejestrze mieszkańców miasta płacących najwyższe podatki w 1870 r. znajduje się 8 żydowskich nazwisk. Byli to: N. Löw i J. Löw (przedsiębiorcy) J. Feninger (handlarz zbożem), J. Fronz (szynkarz), J. Reiss młodszy (handlarz zbożem), E. Senft i J. Kupperman (szynkarze) oraz L. Edelstein (handlarz zbożem)[1.11].

Lata 80. XIX w. przyniosły mieszkańcom Sędziszowa upragnione ożywienie gospodarcze. W mieście powstało wiele towarzystw handlowo-kredytowych, zarówno o chrześcijańskim jak i żydowskim charakterze. W 1883 r. powstało Towarzystwo Handlu Skórami, liczące 37 członków. Handel ten odbywał się głównie w małych sklepikach oraz kramach i do końca XIX w. znajdował się niemal wyłącznie w rękach Żydów. W odpowiedzi na powstałe w 1882 r. Towarzystwo Wzajemnego Kredytu, zrzeszające wyłącznie ludność chrześcijańską, w 1892 r. utworzono w Sędziszowie Towarzystwo Zaliczkowe, zrzeszające ludność żydowską. W 1901 r. powstało Towarzystwo Wspólnego Kredytu, zaś dwa lata później – Towarzystwo Kredytu Kupieckiego[1.12].

U schyłku XIX w. Żydzi, stanowiący wówczas ponad 50% mieszkańców miasta, brali aktywny udział nie tylko w życiu gospodarczym, ale również politycznym Sędziszowa. Jeden z dziennikarzy „Przeglądu Rzeszowskiego” komentujący wyniki wyborów z 1886 r. do rady miejskiej w pobliskiej Dębicy, podał "niepokojącą" informację, że w tym samym czasie w Sędziszowie do III Koła Wyborczego wybrano 5 Żydów i jednego katolika (burmistrza), do II Koła wybrano 5 Żydów i jednego katolika oraz 2 Żydów i jednego mieszczanina na zastępców, zaś do I Koła wybrano 6 Żydów i 3 zastępców[[ refr:|Ogorzałek A., Diaspora żydowska na terenie Sędziszowa w XIX wieku, cz. 2, „Biuletyn Sędziszowski” 1997, nr 5-6, s. 20.]].

Pomimo niezadowolenia przedstawicieli lokalnej prasy, miejscowi Żydzi nie porzucili karier urzędniczych. W latach 1903-1904 żydowski przemysłowiec Nathan Löw, który przez wiele lat był zastępcą burmistrza, objął urząd samego burmistrza (nota bene, w Sędziszowie utarł się zwyczaj, że na burmistrza wybierano chrześcijanina, zaś jego zastępcą zostawali zwykle Żydzi)[1.13]. W wyborach do Rady Miejskiej, przeprowadzonych w 1912 r., reprezentacja żydowska zdobyła najwięcej, bo aż 10 mandatów, a w 1927 r. aż 18 miejsc w radzie.

Początek XX w. i okres dwudziestolecia międzywojennego to czas rozkwitu gminy żydowskiej w Sędziszowie. W 1910 r. w mieście żyło 1 425 Żydów, co stanowiło niespełna 54%  mieszkańców. Po pierwszej wojnie światowej ich liczba utrzymywała się w granicach 44%. W mieście funkcjonowała m.in. dobroczynna organizacja Chewra Kadisza i Stowarzyszenie Kupców. W 1900 r. funkcję rabina w Sędziszowie pełnił Abraham Horowitz, zaś w 1914 r. był nim Tobiasz Horowitz[1.14].

W czasie I wojny światowej niemal wszyscy Żydzi uciekli z miasta. Do 1921 r. powróciło 861 osób. Mimo, że społeczność nie zdołała odbudować się ekonomicznie, życie publiczne napędzane było przez aktywnych syjonistów[1.15]. W okresie międzywojennym w Sędziszowie funkcjonował oddział syjonistycznej organizacji „Ha-Szachar”, który posiadał także własną bibliotekę i amatorski zespół teatralny. Syjonistami kierowali Melech Löw i Salomon Geschwind, zaś na czele ortodoksów stali Leizer Meister, Salke Heller oraz podrabin Horawitz[1.16].

W 1925 r. rada miejska została rozwiązana i z niewiadomych przyczyn nie przeprowadzono kolejnych wyborów; utworzono natomiast zarząd tymczasowy. Oprócz czterech bezpartyjnych, w jego skład weszli trzej syjoniści: Leizar Meister, Feiwell Steppel i Natan Kreinik[1.17]. Dopiero w 1927 r. odbyły się wybory do samorządu miejskiego. Największą liczbę mandatów (18) zyskała lista Syjonistów, lista Związku Ludowo-Narodowego zyskała 14 mandatów, zaś lista Stronnictwa Katolicko-Ludowego – 8[1.18]. Z kolei w wyborach do Sejmu w 1930 r. w Sędziszowie najwięcej głosów zyskał Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem (88,9%), Blok Narodowo-Żydowski w Małopolsce zyskał 5,2% głosów, Blok Katolicko-Ludowy otrzymał 4% głosów zaś Centrolew – 1,9%. Żaden głos nie został oddany na listę Związku Chłopskiego[1.19].

Według wspomnień jednego z mieszkańców Sędziszowa, Władysława Białka, w latach 30. XX w. żydowscy drobni sklepikarze, kupcy i rzemieślnicy Według relacji ostatnim przed II wojną światową rabinem był Meilech Löw, a jego pomocnikiem był Józef Fränkel[1.20].

Dnia 08 września 1939 r. rozpoczęła się niemiecka okupacja Sędziszowa, a wraz nią gehenna miejscowej społeczności Żydowskiej. Już 15 września rozstrzelano pierwszego Żyda. Nieco ponad miesiąc później zabito grupę 25 osób wyznania mojżeszowego. W 1941 r. w Sędziszowie utworzono getto, w którym w obrębie kilku ulic w centrum miasta stłoczono około 1 400 miejscowych Żydów oraz 400 Żydów przesiedlonych z pobliskich Ropczyc, Wielopola Skrzyńskiego i Kolbuszowej. Getto zostało zlikwidowane 24.07.1942 roku. Wówczas na Rynku i na cmentarzu żydowskim dokonano masowych egzekucji 400 Żydów z Ropczyc, Kolbuszowej i Mielca. Tuż po likwidacji getta złapano liczącą kilkanaście osób rodzinę Tencerów, ukrywającą się w piwnicy jednego z domów. Wszyscy zostali rozstrzelani i pochowani w zbiorowej mogile na cmentarzu żydowskim. Około 1 500 Żydów zostało wywiezionych do getta w Dębicy, skąd przetransportowano ich do niemieckich nazistowskich obozów zagłady w Bełżcu i Pustkowie. Pozostali trafili do getta w Rzeszowie. Z liczącej ponad tysiąc osób społeczności Żydów sędziszowskich ocalało, dzięki wsparciu Polaków, około 30. Wśród nich Mundek Faust, Stang, Zylik Haber, Hercyk[1.21].

Nota bibliograficzna:

• Brzoza C., Hermanowicz-Brzoza M., Sędziszów Małopolski w Polsce niepodległej 1918-1939, [w:] Szkice z dziejów Sędziszowa Młp. i okolicy, red. K. Baczkowski, Rzeszów 1983, ss. 169-194.
• Gąsowski T., Sędziszów pod rządami austriackimi, [w:] Szkice z dziejów Sędziszowa Młp. i okolicy, red. Baczkowski K., Rzeszów 1983, ss. 95-132.
• Ogorzałek A., Diaspora żydowska na terenie Sędziszowa w XIX wieku, cz. 1, „Biuletyn Sędziszowski” 1997, nr 3.
• Ogorzałek A., Kwestia żydowska w Sędziszowie na przełomie XVII i XVIII wieku, „Biuletyn Sędziszowski” 1996, nr 3.
• Ogorzałek A., Społeczność żydowska w Sędziszowie Młp. w okresie międzywojennym, cz. 2, „Biuletyn Sędziszowski” 1998, nr 2-3.
• Samsonowska K., Wyznaniowe gminy żydowskie i ich społeczności w województwie krakowskim (1918-1939), Kraków 2005.
• Sochacki J., Wspomnienia z czasów okupacji – Żydzi i getto sędziszowskie, „Biuletyn Fundacji im. Żołnierzy Armii Krajowej Placówki Sędziszów Małopolski” 1997.
• Wanatowicz S., Ludność żydowska w regionie mieleckim do 1939 r., [w:] Mielec. Studia i materiały z dziejów miasta i regionu, t. 3, red. F. Kiryk, Mielec 1994.