Od 1586 r. obowiązywał tu przywilej de non tolerandis Iudaeis. Jednak w 1680 r. właściciele zezwolili Żydom na osiedlanie się w mieście, kupowanie placów i budowanie domów. Faktycznie proces osiedleńczy musiał się zacząć już wcześniej, skoro już w 1682 r. mieszkało w Sokołowie 40 rodzin żydowskich. W tym okresie powstała gmina, dysponująca od 1687 r. własnym cmentarzem.

W 1765 r. było w mieście 754 Żydów. W 1776 r. założyli nowy cmentarz w północnej części miasta, bowiem na starym brakowało już miejsca na pochówki. Pod koniec XVIII w. posiadali 25 domów na ogólną liczbę 451 oraz szpital (dom ubogich), a od 1792 r. funkcjonowała szkoła żydowsko-niemiecka (jüdisch-deutsche Schule). W 1800 r. Żydzi byli właścicielami 110 domów w mieście.

W 1835 r. na terenie tutejszej parafii rzymskokatolickiej mieszkało 1061 Żydów. W połowie XIX w. działali tu dwaj sławni i otaczani dużym szacunkiem rabini. Pierwszym z nich był Meilech Weichselbaum (zm. 1853). Drugi, Aba Hippler (zm. 1871), który był jednocześnie cadykiem i przewodził miejscowej wspólnocie chasydzkiej. Po nim funkcję rabina objął Jozua Hebenstreit.

W 1870 r. do gminy żydowskiej należało 2350 osób. Kahał posiadał synagogę, cmentarz i szkołę religijną. W 1890 r. liczebność społeczności wynosiła 2155 osób, co stanowiło 45% ogółu mieszkańców[1.1]. Pod koniec XIX w. przez jedną kadencję burmistrzem Sokołowa był Żyd Nachman Schindelheim. W 1893 r. pojawiła się pierwsza organizacja syjonistyczna[1.1.1]. Od 1894 r. działało Towarzystwo Kredytowe, którego prezesem był Aron Jam. W 1900 r. liczebność gminy żydowskiej wzrosła do 2424 osób. Przybyła także jedna szkoła religijna.

W 1904 r. miasto zniszczył ogromny pożar, który przerwał dotychczasowy intensywny rozwój społeczności. Ocalało tylko 10 domów żydowskich. Na dodatek w 1905 r. doszło do wystąpień antyżydowskich ze strony chłopów, wymierzonych zwłaszcza przeciw handlarzom i domokrążcom[1.1.1]. Większość z bogatych Żydów opuściła Sokołów, jednak w 1910 r. nadal pozostawało ich tu 1485. 06.05.1919 r. doszło do kolejnych rozruchów antyżydowskich w mieście, w których uczestniczyli chłopi z okolicznych wsi i miejskie pospólstwo. Wobec zdecydowanej postawy żandarmerii, która strzelała do tłumu i raniła kilka osób, napastnicy rozpierzchli się.

W 1921 r. mieszkało w Sokołowie 1351 Żydów, tj. 38,4% ogółu mieszkańców. W mieście działały m.in. kasa Gemilut Chesed, Bank Ludowy, skupiający w 1932 r. 583 udziałowców oraz Cech Zbiorowy Rękodzielników, do którego należeli zarówno Polacy, jak i Żydzi. Po 1917 r. znacząco wzrosły polityczne wpływy syjonistów[1.1.1].

We wrześniu 1939 r. miasto znalazło się pod okupacją niemiecką. Miejscowi Żydzi w latach 1940–1941 byli wykorzystywani przy budowie ośrodka i poligonu Luftwaffe w Górnie. 27.04.1942 r. Niemcy utworzyli getto, do którego zwieziono także Żydów z okolicznych wsi. Znalazło się w nim ok. 3 tys. osób pochodzenia żydowskiego, w tym 285 przesiedlonych z Łodzi. W nocy z 24.06.1942 r. na 25.06.1942 r. zastrzelono podczas egzekucji w getcie 28 osób. 27.06.1942 r. większość Żydów z getta w Sokołowie przeniesiono do getta w Rzeszowie. Uprzednio Niemcy wytypowali 35 osób do natychmiastowego rozstrzelania. Grupa ok. 200 osób trafiła do Głogowa Małopolskiego. W pobliskim Pogwizdowie, w lesie, w czterech egzekucjach Niemcy zamordowali 40 ukrywających się Żydów. Ostatecznie znakomita większość sokołowskich Żydów poniosła śmierć w niemieckim nazistowskim obozie zagłady w Bełżcu w grudniu 1942 roku[1.1.1].

Nota bibliograficzna

• Sokolow (II), [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, t. 3, red. Sh. Spector, G. Wigoder, New York 2001, s. 1213.