Pierwsze informacje o Żydach w Szczuczynie przypadają na 1613 rok, w którym to w rejestrze tutejszych mieszczan pojawiła się rubryka „Żyd-dzierżawca”. Chodziło zapewne o dzierżawę karczmy. Gmina żydowska zaczęła kształtować się po wielkim pożarze Grodna w 1617 roku. Szczuczyn dał schronienie pogorzelcom, z których część pozostała. W 1665 r. pojawiły się informacje o „placu żydowskim”, na terytorium którego stała karczma.

W 1766 r. gmina liczyła 401 członków. W miasteczku była synagoga i dwa murowane bet midrasze. Większość zajmowała się handlem, rzemiosłem i dzierżawą, także w okolicznych wioskach. W 1796 r. w samym Szczuczynie mieszkało 130 Żydów: 58 mężczyzn i 72 kobiety. Jednak ponad połowa z nich przebywała głównie poza granicami miasteczka. Stworzyli sieć usług, która łączących Szczuczyn z okolicznymi wioskami. Oferowali także usługi finansowe. Konwent sióstr miłosierdzia w Szczuczynie zdeponował u miejscowych Żydów 5,5 tys. złotych.

Sytuację ekonomiczną miasteczka tak charakteryzuje następujący fragment: „W miasteczku znajduje się prawosławna cerkiew, kościół, urząd policji, zarząd gminy, dwuklasowa szkoła parafialna, oddział pocztowy, apteka, sklepy, karczma, tawerny, zakłady garbarskie, młyn. Chłopi zajmują się wypiekaniem chleba, a Żydzi niewielkim handlem. Każdego roku odbywa się 8 kiermaszów, na których obroty sięgają 45 tys. rubli. Cotygodniowe targi odbywają się w niedziele”[1.1].

Od 1875 r. Szczuczyn miał własną radę miejską. W 1884 r. tworzyli ją: „Morduch Berkowicz Szustak, na posadzie od 10 grudnia 1882 roku; członkowie rady: Mejer Miedliński, Chaim Jatwicki, na posadzie od września 1883 roku, wszyscy są wyznawcami judaizmu”[1.2]. Najbardziej znanym starostą Szczuczyna był Samuel Jasinowski, pełniący stanowisko w latach 1888–1897 oraz 1905–1915.

„Rodowy spis mieszczan ludności szczuczyńskiej”, sporządzony w 1892 r. i uzupełniony w 1898 r., pozwala prześledzić genezę, status socjalny oraz relacje miejscowej gminy żydowskiej. W spisie widnieje 148 nazwisk 685 mężczyzn, którzy posiadali działalność prywatną, firmę handlową lub oferowali usługi. Na przełomie XIX i XX w. Żydzi mają w tym spisie rekordowy udział ogółu ludności Szczuczyna – 98,9%. Podobnie aktywnych ekonomicznie chrześcijan było tu jedynie pięcioro.

Jednym z głównych źródeł utrzymania miasta był handel. Zgodnie z przywilejem Augusta III z 1761 r. odbywało się 12 kiermaszów rocznie (Trzech Króli, Oczyszczenia Matki Bożej, na św. Kazimierza, w drugim tygodniu po Wielkanoc, na św. Ducha – trzydniowy, na św. Katarzyny, na św. Jana, na św. Marii Magdaleny – dwutygodniowy, w dzień Zaśnięcia Bogurodzicy), a także dwa cotygodniowe targi, w niedziele i we czwartki. W okresie 1830–1850 w Szczuczynie odbywały się cztery kiermasze rocznie: na św. Marii Magdaleny (od 15 lipca do 15 sierpnia) – dostawa 2200 rubli, sprzedaż 1850 rubli; na św. Szymona i Judasza (od 16 października do 16 listopada) – dostawa 2200 rubli, sprzedaż 950 rubli; na Podniesienie (12 maja) – dostawa 1400 rubli, sprzedaż 770 rubli; na Zaśnięcie (15 sierpnia) – dostawa 2100 rubli, sprzedaż 1100 rubli [1.3]. Jeszcze w początku XX w. w Szczuczynie organizowano dwa tradycyjne miesięczne kiermasze (15 lipca – 15 sierpnia, 16 października – 16 listopada), były też cotygodniowe targi czwartkowe.

Oprócz typowo handlowej roli, kiermasz spełniał wiele innych funkcji. W sferze kultury przyczyniał się do ożywienia życia muzycznego i teatralnego. Żydzi urządzali wówczas swaty, odbywał się nabór do jesziwy. Szczególnie znaczenie uczelnia religijna zyskała w 1906 r., gdy obowiązki rabina miasta objął (na dwadzieścia lat) Jehuda Lejb Hassman. W 1909 r. jesziwa szczuczyńska stała się filią jesziwy w Słobódce. Było tu wówczas aż 300 uczniów.

Lokalny handel przyczynił się do rozkwitu gminy żydowskiej. Na przełomie XIX i XX w. Żydzi posiadali w Szczuczynie: 40 sklepów, 11 zajazdów z karczmami, 2 kuźnie, 2 garbarnie. Powszechnie zajmowano się produkcją alkoholu.

O rzemiośle wiadomo stosunkowo mniej, ale w archiwach zachowały się prośby rzemieślników-Żydów o stworzenie cechów. Wiązało się z istniejącym przed ukazem z 1851 r. ustrojem stanowym, w którym Żydów dzielono na 5 „typów”: kupców, rolników, rzemieślników, mieszczan osiedlonych i nieosiedlonych (ci, którzy nie mają nieruchomości). Rzemieślnikami mogli być tylko członkowie cechów. Wiadomo, że w 1852 r. takie cechy w Szczuczynie istniały. Po 1852 r. nastąpiła daleko idąca liberalizacja. Zamiast cechów wystarczały „uproszczone zarządy rzemieślnicze”, powstawały też żydowskie „cechy nie rzemieślnicze”, do których należeli m. in. budowniczowie mostów, rolnicy, murarze, tynkarze, furmani, sadownicy, robotnicy fabryczni, służba itd. Na przełomie 1852 i 1853 r. w Szczuczynie było 329 rzemieślników jedenastu specjalizacji, w tym 47 należących do cechów: krawcy (2 majstrów, 6 podmajstrów, 5 uczniów); szewcy (2 majstrów, 4 podmajstrów, 3 uczniów); stolarze (2 majstrów, 1 podmajster, 2 uczniów); zegarmistrz; kapelusznicy (1 majster, 1 podmajster); wytwórcy bawełny (1 majster, 2 podmajstrów); rzeźnicy (1 majster, 1 podmajster); garbarze (1 majster); introligatorzy (1 majster, 1 podmajster); kowale (3 majstrów, 2 podmajstrów, 2 uczniów); brązownicy (1 majster, 1 podmajster). Nadto w cechach nie rzemieślniczych było w Szczuczynie: 6 murarzy (1 majster, 3 podmajstrów, 2 uczniów); 8 cieśli (4 majstrów, 4 podmajstrów); 2 drwali (1 majster, 1 podmajster)[1.4].

W 1848 r. władze rosyjskie postanowiły zachęcić miejscowych Żydów do uprawy ziemi. Wykorzystano do tego odległy o 1,5 km od miasta, skonfiskowany Pacowi folwark Turja, na którym powstało 16 gospodarstw dla „Żydów-rolników”. W 1857 r. zanotowano „26 dusz rodzaju męskiego”. W 1907 r. „żydowska rolnicza osada Turja” zajmowała już tylko 4 działki, na których pracowało 11 rodzin – łącznie 57 osób. Uprawiały one 96,5 dziesięcin ziemi, posiadały 2 konie i 14 sztuk bydła rogatego. Z czasem Turja stała się tylko sposobem na przeżycie dla najbiedniejszych szczuczyńskich Żydów. W 1931 r. tylko 3 rodziny kontynuowały uprawę ziemi[1.5].

Portret międzywojennej społeczności żydowskiej w Szczuczynie zawarł się w „Spisie wyborców szczuczyńskiej gminy żydowskiej” z 1931 roku. Wyliczono w nim 305 mężczyzn w wieku powyżej 25 lat, zatem – z prawem do głosowania. W tym okresie 37% Żydów utrzymywało się z rzemiosła (23 szewców, 23 rzeźników, 21 krawców, 15 piekarzy, 10 murarzy, 8 kowali, 5 młynarzy, 4 stolarzy). 22,6% – utrzymywało się z pracy w handlu (34 handlowało w sklepach, 24 było drobnymi handlarzami, a 11 – kupcami). 12,4% oferowało różne usługi: 30 furmanów, 4 fryzjerów, 1 fotograf. Żydowską inteligencję tworzyło w 1931 r. kilkoro nauczycieli i buchalterów oraz lekarz. 25% nie miało zawodu – być może byli to niewykwalifikowani, być może bezrobotni. Jak widać, społeczność pozostała wierna dawnym wzorcom, choć z handlowo-rzemieślniczej zmieniła się w rzemieślniczo-handlową. Centrum miasteczka, wokół rynku, a także teren w okolicach dzisiejszej ul. Komsomolskiej zajmowali handlarze – najbogatsi członkowie kahału. Na południe, po lewej stronie od dzisiejszej ul. 17 Września, zamieszkiwali rzemieślnicy. Z kolei na dzisiejszej ul. Pierwszomajowej gnieździła się biedota. Inni mieszkańcy Szczuczyna nazywali rejon biedy „Plancikami”.

Sytuacja Żydów w międzywojennym Szczuczynie nie była najlepsza. Pomoc potrzebującym niosły organizacje charytatywne. Od lat 20. działały też placówki szkolne, należące do sieci Tarbut i CISZO.

Od 1870 r. wzbierała pierwsza emigracji do Ameryki (trwająca do 1914 roku). W 1897 r. w miasteczku było 1356 Żydów na 1742 mieszkańców. W latach 20. XX w. pożądanym kierunkiem wyjazdów stała się też Palestyna. Pomimo to, liczebność Żydów osiągnęła w międzywojniu 2 tysiące. W 1940 r. Żydzi stanowili 70–80% pośród 3,5 tys. mieszkańców Szczuczyna.

Niemcy weszli do miasteczka 26 czerwca 1941 roku. W lipcu nakazali utworzenie Judenratu, a sierpniu – stworzyli getto. Uwięziono w nim 3 tys. osób ze Szczuczyna i okolicy. We wrześniu 1941 r. wiele osób, w tym wszyscy liderzy wspólnoty, zostało rozstrzelanych przez Niemców w Topiliszkach. Wiele innych okupant wysłał do pracy w Ejszyszkach, gdzie ponieśli śmierć jeszcze w tym samym miesiącu. Ostatnich 500–600 Żydów Niemcy rozstrzelali 9 maja 1942 r. w okolicach tutejszego cmentarza żydowskiego. Ci, którzy uprzednio trafili do obozów, także zginęli; ostatni w niemieckim nazistowskim obozie na Majdanku we wrześniu 1943 roku.

Po wojnie zostało jedynie 13 szczuczyńskich Żydów, którzy w szybkim czasie wyjechali do Izraela. Niedługo potem pojawili się nowi Żydzi, niemniej nie stworzyli społeczności. W 1979 r. w Szczuczynie i okolicach było 84 Żydów, w 1989 r. – 51, w 2009 r. – tylko 6.

Bibliografia

• Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne, fond 378, oddz. og., 1884, sygn. 1020, Dieło o czislie samostajatielnych mieszczanskich obszcziestw w kraje i o licznom sastawie czlienow mieszczanskich uprawlienij…, ark. 55
• Koriewa A., Materiały dlia gieografii i statistiki Rossiji. Wilenskaja gubiernija, Sankt-Pieterburg 1861