Pierwsza wzmianka o Żydach w Strzegomiu pochodzi z 1350 roku. Zamieszkiwali wówczas okolice obecnej ul. Kościelnej, a także pomiędzy ul. Wittiga i Nową. W średniowieczu liczba Żydów wynosiła ok. 100 osób. Zajmowali się handlem, rzemiosłem i pożyczkami pod zastaw.

Gmina Żydowska w Strzegomiu, podobnie jak inne gminy w księstwie świdnickim (Dzierżoniów, Niemcza i Jawor) podlegała gminie świdnickiej. W 1370 r. księżna Agnieszka postanowiła, że cmentarz świdnicki będzie służył także Żydom z podległych Świdnicy gmin. W 1401 r. w Strzegomiu doszło do pogromu, w czasie którego zabito 73 Żydów. Za tę rzeź miasto musiało zapłacić królowi czeskiemu karę w wysokości 400 grzywien. W 1416 r. trzej Żydzi ze Strzegomia – Jozil syn Izraela, Izaak i Lazarus, pożyczyli Radzie Miejskiej we Wrocławiu 339 marek, co zostało odnotowane w dokumentach.

W 1453 r. Żydzi strzegomscy wraz ze swoimi współbraćmi zamieszkującymi inne miasta Dolnego Śląska, zostali oskarżeni o rzekomą profanację hostii, aresztowani i uwięzieni we Wrocławiu. Proces zakończył się spaleniem na stosie na Placu Solnym we Wrocławiu 41 obwinionych. Pozostali przy życiu żydowscy mieszkańcy miasta w tym samym roku zostali ostatecznie wygnani ze Strzegomia, a ich mienie skonfiskowano. Od 1454 r. – na podstawie edyktu króla Czech i Węgier Władysława Pogrobowca – obowiązywał zakaz przebywania Żydów w mieście.

Po edykcie emancypacyjnym z 1812 r. Żydzi ponownie powrócili do miasta. Jako pierwsza osiedliła się w nim w 1812 r. rodzina Itziga Feibla z Głogowa. W 1844 r. sześć rodzin żydowskich założyło w Strzegomiu gminę, która w 1859 r. uzyskała status filii gminy żydowskiej w Świdnicy. W skład pierwszego zarządu wspólnoty weszli: H. Stroh i A. Hellinger. Pierwszym kantorem był Wiesler z Jawora, a następnie W. D. Loewi ze Śmigla, Moses Israel Lichtenstein z Wylatowa, Michael Laski z Solca Kujawskiego, Hirsch Kajet z Leszna, Izaak W. Ascher z Wołowa, A Jakobius, Moritz Blachman, Izaak Nachschoen z Raciborza, M. Rosenau z Sycowa, Alfred Blumenfeld z Kargowej oraz Berthold Heidenfeld. W XX w. Żydzi byli właścicielami sklepów odzieżowych i spożywczych, zlokalizowanych w prestiżowych punktach miasta, także w rynku.

W 1933 r. Gmina Synagogalna w Strzegomiu liczyła 74 osoby, w tym 20 członków rzeczywistych. Pierwszym przewodniczącym gminy był Berthold Rieß, drugim – Hermann Licht, a trzecim – Fritz Kraus. Gminę reprezentowali ponadto: Siegfried Proskauer, Wilhelm Nürnberger, dr Erwin Schlesinger oraz Berthold Heidenfeld. Prowadzono ubój rytualny, a 9 dzieciom zapewniano naukę religii.

Po dojściu Hitlera do władzy sytuacja Żydów uległa dramatycznemu pogorszeniu. Strzegomska filia gminy żydowskiej w Świdnicy działała do 01.10.1936 roku. W 1937 r. w mieście pozostało 17 członków społeczności żydowskiej. W czasie Nocy Kryształowej (09/10.11.1938 r.) zniszczono ostatnie trzy żydowskie sklepy. Część żydowskich mieszkańców miasta zdołała wyemigrować ze Strzegomia. Wiadomo o losach kilkorga z nich: destylator Hammerstein i kupiec odzieżowy Adolf Ostrower wyemigrowali do Chin; kupiec i wytwórca rękawiczek Licht wyemigrował do Palestyny; lekarz dr Schlesinger przez Szwajcarię wyjechał do Stanów Zjednoczonych; dr Georg Krotoschiner wyemigrował do Francji[1.1].

Ci, którzy pozostali, podzielili los innych niemieckich Żydów. Na początku lat 40. XX w. zostali deportowani do tzw. obozów przejściowych dla Żydów z Dolnego Śląska w Prędocicach (Tormersdorf), Krzeszowie (Grüssau) i Rybnej (Riebnig), a następnie transportami z Wrocławia wysyłani byli do niemieckich nazistowskich obozów koncentracyjnych i miejsc zagłady – m.in. Auschwitz, Treblinki, do getta w Mińsku, obozów zagłady na wschodzie i do Theresienstadt.

Po II wojnie światowej Strzegom stał się jedną z miejscowości osadnictwa żydowskiego na Dolnym Śląsku. W 1946 r. w mieście przebywało 229 Żydów przybyłych wraz z osadnikami polskimi. W tym czasie w Strzegomiu rozwijało się żydowskie życie społeczne, kulturalne, polityczne i gospodarcze. Działały liczne organizacje i instytucje społeczne i polityczne oraz była czynna mykwa. Ważną rolę w życiu gospodarczym społeczności żydowskiej odgrywały spółdzielnie zrzeszone w Centrali Spółdzielni Wytwórczych „Solidarność”, w ramach której działały strzegomskie spółdzielnie: „Praca” (odzieżowa), „Jedność” (obuwniczo-skórzana), „Wolność” (dziewiarska) i „Motor” (stolarsko-budowlana). W 1949 r. zostały upaństwowione. W lutym 1948 r. w Strzegomiu mieszkało 492 Żydów, a w 1949 r. – 259. Do 1949 r. większość strzegomskich Żydów wyemigrowała z Polski. 

Bibliografia

• Brilling B., Die jüdische Gemeinde Mittelschlesiens. Enststellung und Geschichte, Stuttgart 1973.
• Filla J., Chronik der Stadt Striegau, Striegau 1889.
• Führer durch die Jüdische Gemeindeverwaltung und Wohlfahrtspflege in Deutschland 1932–1933, red. B. Schlesinger, Berlin 1933, s. 96.
• Kantor L. L., Wyjechać ze Strzegomia, leokantor.com [online] http://leokantor.com/index.php?id=wyjechac_ze_strzegomia [dostęp: 11.10.2013, link nieaktywny 24.02.2023].
• Rosenthal F., Najstarsze osiedla żydowskie na Śląsku, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1960, nr 34, ss. 15–16.
• Strzegom. Zarys monografii miasta i regionu, red. K. Matwijowski, Wrocław – Strzegom 1998.
• Waszkiewicz E., Kongregacja Wyznania Mojżeszowego na Dolnym Śląsku na tle polityki wyznaniowej Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej 1945–1968, Wrocław 1999.