Początki osadnictwa żydowskiego w Starachowicach sięgają XIX wieku. Ściślej rzecz ujmując, dotyczą one przede wszystkim Wierzbnika, od 1624 r. mającego prawa miejskie, połączonego w 1939 r. z rozrastającymi się wskutek inwestycji COP-u Starachowicami. Miasto powstałe z fuzji obojga miejscowości nosiło początkowo nazwę Starachowice-Wierzbnik, a od 1949 r. – tylko Starachowice.

W XIX w. powstała gmina wyznaniowa. Obejmowała Wierzbnik oraz okoliczne gminy administracyjne: Styków, Rzepin i Tarczek; od 1929 r. także Wąchock[1.1]. Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich podaje, że w 1857 r. było 225 Żydów na 450 mieszkańców. Źródłem ich utrzymania były jarmarki, handel i rzemiosło.

W 1921 r. w Wierzbniku mieszkało 2159 Żydów na 5459 mieszkańców (39,5%). Społeczność nie należała do zamożnych, z wyjątkiem nielicznej grupy. W 1926 r. funkcję rabina Wierzbnika pełnił Bencjon Szlama Rabinowicz. W miasteczku działały 3 chedery, do których uczęszczało ok. 100 dzieci. Uczono w nich religii i alfabetu hebrajskiego. Ponadto działała szkoła podstawowa trójjęzyczna (z językami nauczania polskim, żydowskim i hebrajskim) pod wpływami syjonistycznymi, do której uczęszczało 30 dzieci[1.2].

Okres międzywojenny był czasem nasilonej aktywności politycznej. 12 września 1932 r. odbył się w Wierzbniku wojewódzki zjazd związanego z ortodoksyjną Agudą Koła Młodzieży Żydowskiej „Ceirej Agudas Isroel”, z udziałem ponad 200 osób. 13 maja 1934 r. odbyła się z kolei konferencja syjonistów z udziałem delegata centrali w Warszawie Pinkusa Kaminera. Jej celem było ustalenie programu, który miał być przedstawiony XI Ogólnokrajowemu Zjazdowi Syjonistów w Polsce. W 1939 r. wpływy polityczne w zarządzie gminy rozłożyły się następująco: Mizrachi – 62,5%, Aguda – 37,5%[1.3].

9 września 1939 r. miasto zostało zajęte przez Niemców. W lutym 1941 r. utworzyli tu getto, nazywane zbiorczym, do którego trafiali Żydzi z różnych miejscowości (prócz Żydów starachowickich, również ludność Łodzi i Płocka). Dzielnica zamknięta objęła ulice: Iłżecką, Targową, Krótką, Spółdzielczą oraz Rynek. Likwidacja getta nastąpiła 27 października 1942 r. Niemcy otoczyli getto, a następnie dokonali selekcji na Rynku. Zabili ok. 200 osób. Około 1,2 tys. mężczyzn i 400 kobiet umieścili w obozie pracy, a ok. 4 tys. osób wywieźli do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Treblinka. W lipcu 1944 r. Niemcy przystąpili do likwidacji obozu pracy. Część więźniów próbowała uciec, lecz w większości została złapana przez ukraińskich strażników. Około 1,5 tys. więźniów deportowano do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Auschwitz-Birkenau. Ze społeczności żydowskiej Wierzbnika wyszli rodzice słynnego wokalisty i basisty, członka zespołu Rush, Geddy’ego Lee – Moszek Wajnryb i Małka Rubinsztajn; oboje przeżyli Zagładę pomimo osadzenia w niemieckich nazistowskich obozach koncentracyjnych, po czym wyemigrowali do Kanady w 1947 roku.

Bibliografia

• Wierzbnik, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. XIII, red. B. Chlebowski, Warszawa 1893, s. 398.