Pierwsze wzmianki o Żydach w Siedlcach pochodzą z 1577 roku. Najstarsze ślady osadnictwa żydowskiego w mieście w postaci inskrypcji nagrobnych według badań przeprowadzonych na początku XX w., pochodziły z 1630 roku. Natomiast po raz pierwszy Żydzi w Siedlcach zostali wymienieni w przywileju króla Władysława IV z 8 grudnia 1635 roku.

W 1730 r. żyło w mieście 39 rodzin żydowskich. W 1755 r. odnotowano 29 rodzin żydowskich na 123 domy. W 1756 r. w mieście mieszkało 631 Żydów. W 1787 r. odnotowano spadek liczebności ludności żydowskiej; wraz ze Starą Wsią mieszkało tu 218 Żydów. Pod koniec XVIII w. w 1794 r. pojawił się kolejny wzrost liczby żydowskich mieszkańców miasta – było ich już 375. W 1783 r. w mieście przebywał z wizytą król Stanisław August Poniatowski, który został powitany przez delegacje polską i żydowską.

W pierwszym okresie istnienia osiedla żydowskiego w Siedlcach powstał kahał. Gmina ta w sposób zorganizowany w drugiej połowie XVIII w., kiedy miasto było własnością Aleksandry Ogińskiej. Istniały dwa cmentarze żydowskie, a także drewniana synagoga, która spłonęła w 1851 roku. W 1794 r. kahał zaczął budowę domu dla rabina, gdzie miała mieścić się również jesziwa. Do końca XVIII w. Żydzi siedleccy zajmowali się głównie handlem i arendą.

W XIX w. wraz z budową tzw. Traktu Brzeskiego nastąpiło ożywienie gospodarcze oraz demograficzne miasta. Rozkwitł miejscowy handel i eksport towarów na rynek rosyjski (m.in. obuwie, zboże i inne płody rolnych). W tym okresie cały handel stopniowo przechodził w ręce żydowskie. Po pożarze miasta w 1854 r. Żydzi zajęli się wypiekiem chleba również dla innych nacji. W drugiej połowie XIX w. nastąpił rozwój drobnego rzemiosła. Dobrą koniunkturę przeżywali szewcy, kamasznicy i krawcy.

 Liczba Żydów w mieście w 1820 r. wynosiła 3072 osoby, co stanowiło 70% całej populacji. Natomiast w 1897 r. – 10 094 osób, zatem 67% ludności. Największy odsetek Żydów w Siedlcach został odnotowany w 1865 roku. Było to 73%, czyli 7094 na 9710 mieszkańców miasta.

Stosunki polsko-żydowskie układały się różnie. Np. w 1816 r. odbył się proces w sprawie „mordu rytualnego”. W 1823 r. Komisja Województwa Podlaskiego opracowała projekt zabudowy miasta, w tym wyznaczyła tzw. rewir żydowski. Na wyznaczony teren, który znajdował się poza centrum miasta, Żydzi mieli przenieść się do końca 1825 roku. Według projektu mogli budować wyłącznie domy murowane wedle zatwierdzonych planów. Pomysł ten nie został zrealizowany.

Na początku XIX w. został założony trzeci cmentarz żydowski, tzw. nowy. W 1811 r. został zbudowany drewniany szpital, na miejsce którego w 1891 r. powstał szpital murowany. W 1890 r. powstał także sierociniec.

Po pożarze miasta, w tym drewnianej synagogi w 1851 r. w 1856 r. zaczęto odbudowę synagogi – murowanej i bardziej okazałej (obecnie ul. Piłsudskiego; ul. Warszawska). Podczas prac nie obyło się bez pożarów, które opóźniały pracę. Ostatecznie budowlę zakończono w 1876 roku.

W Siedlcach, jak i w innych miastach, swoich zwolenników posiadały różne dynastie chasydzkie. Byli tutaj zwolennicy Symchy Bunima z Przysuchy, chasydzi z Góry Kalwarii, Aleksandrowa czy Mszczonowa. Posiadali oni własne sztible, a także chedery. Wiedli spory z miejscowymi misnagdami.

W latach 1905–1907, podczas rewolucji, która miała miejsce w zaborze rosyjskim, doszło do krwawej pacyfikacji ludności żydowskiej. W zorganizowanym przez władze carskie i przeprowadzonym przez Ochranę pogromie, dnia 8 września 1906 r. zginęło od 26 (źródła policyjne) do 100 (źródła nieoficjalne) Żydów, a kilkudziesięciu zostało rannych. Kilkaset osób aresztowano. Wiele rodzin straciło dach nad głową. Zostały splądrowane sklepy i mieszkania.

Jak wspomnieliśmy, siedleccy Żydzi zajmowali się przede wszystkim handlem i drobnym rzemiosłem: szewstwem, krawiectwem, kapelusznictwem, wytwarzaniem igieł itp. Z czasem powstała wśród nich klasa robotnicza. O ich interesy w XX w. dbały związki zawodowe, w tym Związek Zawodowy Żydów (syjoniści) oraz Żydowski Związek Branżowy (Bund).

Po zakończeniu I wojny światowej i odzyskaniu przez Polskę niepodległości w mieście nastąpił dalszy rozwój życia gospodarczego wśród społeczeństwa żydowskiego (chwilowo przystopowany wybuchem wojny polsko-bolszewickiej w 1920 r.). Żydzi wnieśli też swój wkład w rozwój gospodarczy całego miasta.

W mieście rozwijał się rynek wydawniczy. Dwie z czterech drukarń miało żydowskich właścicieli, podobnie jak pięć z dziewięciu księgarń. Do Żydów należało kilkadziesiąt piekarń, 9 firm złotniczo-jubilerskich, składy żelaza oraz trzy młyny (1919). Zmonopolizowali również rynek garmażeryjny, gdyż prowadzili większość z istniejących w mieście restauracji, jadłodajni, cukierni i herbaciarnię. Żydzi byli również właścicielami hoteli oraz dwóch aptek.

W mieście po I wojnie światowej rozwijał się ruch spółdzielczy. Powstało Żydowskie Robotnicze Stowarzyszenie Spożywców (początkowo istniejące pod nazwą Ogólna Spółdzielnia Robotnicza), a także Związek Robotników Rolnych Przemysłu Spożywczego w Polsce – Oddział w Siedlcach, którego założycielami było 4 Żydów i 4 Polaków.

W mieście istniała synagoga, a także wiele mniejszych domów modlitwy. Według wykazu czynnych bóżnic z grudnia 1922 r. istniały w sumie 32 domy modlitwy, w tym 4 będące własnością gminy, a pozostałe – prywatne.

Rozwój szkolnictwa żydowskiego nastąpił na początku XX wieku. Dzieci żydowskie uczyły się w chederach, w świeckich szkołach żydowskich z wykładowym językiem jidysz lub hebrajskim, ale też w szkołach powszechnych. W 1903 r. powstała Talmud-Tora. W 1904 r. z inicjatywy syjonistów powstała szkoła hebrajskojęzyczna, utrzymywana wyłącznie przez rodziców uczniów. Kolejne szkoły zaczęły powstawać podczas I wojny światowej, w okresie niemieckiej okupacji miasta. Była wśród nich pierwsza czteroklasowa szkoła powszechna dla dzieci żydowskich z wykładowym językiem jidysz. Następna szkoła sześcioklasowa powstała w 1916 roku. W 1918 r. powstała prywatna szkoła Halbersztata, przeznaczona dla dzieci z bogatych rodzin, w której językiem wykładowym był polski. W roku szkolnym 1926/1927 rozpoczęła swoją działalność szkoła Tarbut.

W Siedlcach, jak w wielu miasteczkach, dużą popularnością cieszyła się zarówno prasa lokalna, jak i warszawska, a także książki. Pod koniec XIX w. zaczęły powstawać pierwsze biblioteki prywatne. Ich założycielami byli księgarze, a czasem też autorzy. W 1900 r. zarejestrowano pierwszą legalną bibliotekę z siedzibą w domu Kagana, prowadzoną przez Mendla Miodownika. W tym samym roku powstała nielegalna biblioteka w kamienicy Kamińskiego, zarejestrowana ostatecznie w 1904 r. dzięki staraniom Icchaka Nachuma Wajntrauba. Potem biblioteki były tworzone też przez organizacje społeczne i partie polityczne, które je utrzymywały i finansowały zakupy księgozbioru. Większość powstała po zakończeniu I wojny światowej. W 1925 r. Stowarzyszenie Tarbut założyło bibliotekę. Swoją bibliotekę otworzył również siedlecki oddział CISzO.

W mieście wydawano prasę, która stanowiła odzwierciedlenie życia politycznego siedleckich Żydów. Jej zasięg i kolportaż sięgał również do okolicznych miasteczek i wsi. Była to głównie prasa wydawana w jidysz. Od 1922 r. aż do wybuchu II wojny światowej Organizacja Syjonistyczna wydawała „Siedlecer Wochnblat”. W 1936 r. zaczął się ukazywać periodyk o profilu syjonistycznym – „Siedlecer Leben”. Miejscowy Bund wydawał „Siedlecer Trybune”, a Aguda – „Unzer Weg”.

Żydzi siedleccy brali czynny udział w życiu politycznym, w tym zasiadali w Radzie Miasta. W mieście swoje oddziały posiadały partie syjonistyczne: Histadrut, Poalej Syjon-Lewica, Poalej Syjon-Prawica, Mizrachi, a także ruch skautowski Ha-Szomer ha-Cair. Funkcjonowała Aguda. Od 1918 r. działała Fołks-Partaj (do lat 30. XX w.). Dużą popularnością cieszył się Bund oraz organizacje przy nim afiliowane: młodzieżówka – Cukunft oraz Kultur-Liga.

W mieście istniały również kluby sportowe związane z organizacjami politycznymi: Makabi, bardzo popularny Żydowski Klub Sportowy „Kadima”, Żydowski Robotniczy Klub Sportowy „Hapoel”, Sztern, Klub Sportowy „Szomrija” oraz Kobiecy Klub Sportowy „Ewa”.

W okresie międzywojennym pomimo rozwoju demograficznego miasta, zaczął zmniejszać się odsetek ludności żydowskiej. O ile w 1918 r. Żydzi stanowili 54,7% (16 820), to już w 1921 r. według spisu powszechnego – 48% (14 685), a w 1931 r. – 36,1% (14 793). Związane to było m.in. z migracją do większych ośrodków miejskich, a także z emigracją do Palestyny.

We wrześniu 1939 r., w pierwszych dniach po wybuchu wojny, wielu mieszkańców Siedlec, w tym Żydów, poniosło śmierć podczas bombardowań miasta. W tym czasie zostało zniszczone ok. 80% domów, co wpłynęło na pogorszenie losu wszystkich mieszkańców. Wraz z wojną zostało zlikwidowane żydowskie życie gospodarcze w Siedlcach, budowane przez długie lata, wywierające ogromny wpływ na rozwój gospodarczy miasta. To samo stało się z  kulturą i szkolnictwem.

Pod okupacją niemiecką Siedlce znalazły się w dystrykcie warszawskim Generalnego Gubernatorstwa. Od pierwszych chwili miejscowi Żydzi podlegali represjom. W nocy z 24 na 25 grudnia 1939 r. Niemcy spalili synagogę. W marcu 1940 r. deportowano do miasta ok. 1200 Żydów z Kalisza i innych miast z zachodniej Polski – terenów włączonych do III Rzeszy. Wielu Żydów siedleckich wywożono do karnych obozów pracy na Lubelszczyźnie.

Pod koniec 1940 r. niemieckie władze okupacyjne wyodrębniły w Siedlcach dwie dzielnice żydowskie o charakterze otwartym. W sierpniu 1941 r. Niemcy utworzyli getto zamknięte, obejmujące obszar tylko jednej z dzielnic. Wysiedlono z niego osoby o nieżydowskim pochodzeniu, jednocześnie wtłaczając wszystkich Żydów mieszkających w Siedlcach. Granice getta otoczono ogrodzeniem z drutu kolczastego, a ich przekraczanie groziło karą śmierci. W październiku 1941 r. do getta przywieziono także Żydów z pobliskich miejscowości. W maju 1942 r. trafili tu także Romowie.

Warunki bytowe w getcie były katastrofalne. Panowało przeludnienie oraz tragiczne warunki sanitarne, co m.in. spowodowało wybuch epidemii tyfusu na przełomie 1941 i 1942 roku. Żydzi w getcie byli poddawani licznym represjom, w tym zmuszani do ciężkich prac. Ogromnym problemem był brak żywności, a także zmuszanie do płacenia kontrybucji na rzecz niemieckiego okupanta.

Likwidacja dzielnicy żydowskiej w Siedlcach rozpoczęła się 22 sierpnia 1942 r., kiedy Niemcy przy pomocy miejscowej policji i żandarmerii zgonili na stary cmentarz żydowski mieszkańców getta. Następnie dokonali selekcji ok. 10 tys. osób uznanych za niezdolne do pracy. Osoby te pognano na stację kolejową, a stamtąd wywieziono do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Treblinka II. 24 sierpnia 1942 r. Niemcy zgładzili personel oraz ok. 100 pacjentów szpitala żydowskiego. Tego samego dnia wieczorem akcję likwidacyjną wywieźli ok. 5–6 tys. siedleckich Żydów do Treblinki II. Szacuje się, że ponad 2 tys. osób zastrzelono na miejscu. Przez kilka dni oprawcy przeszukiwali getto, mordując tych, którym udało się ukryć. Z Siedlec w swoją ostatnią podróż – po śmierć w Treblince II, w sierpniu 1942 r. zostali wysłani Żydzi z gett w Mordach i Łosicach.

Po wysiedleniu, pozostawiono w Siedlcach nielicznych Żydów, dla których utworzono getto „szczątkowe”. Jego więźniowie byli wykorzystywani do prac porządkowych. Getto to istniało ono do 28 listopada 1942 roku. Tego dnia ostatnich więźniów Niemcy wywieźli do Treblinki II. Także ta deportacja została przeprowadzona w niezwykle brutalny sposób. Na miejscu mordowano osoby, które nie chciały dobrowolnie dołączyć się do transportu oraz małe dzieci, osoby chore, stare i niedołężne, nie mające siły wykonywać poleceń. Rozstrzelano prawie 600 osób.

Wojnę przeżyło ponad 1 tys. Żydów siedleckich, większość na terenie ZSRS. Tylko nieliczni powrócili po 1945 r. do swojego rodzinnego miasta.

Martyna Rusiniak-Karwat

Bibliografia (wybór)

• Fainzilber E., Ojf di churwes fun majn hejm (churwn Szedlec), Tel Awiw 1952.
• Kopówka E., Żydzi w Siedlcach 1850–1945, Siedlce 2009.
• Kopówka E., Crago L., Siedlce, [w:] Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933–1945, t. 2: Ghettos in German-Occupied Eastern Europe, red. Dean, Bloomington 2012, t. II, cz. A, ss. 428–431.
• Kowalczuk M., Publiczne biblioteki żydowskie na Podlasiu w XIX i XX w., [w:] Żydzi na Podlasiu, red. Chyra-Rolicz Z., Tarasiuk R., Kopówka E., Siedlce 2010, 210-227.

• Markowski A., Anti-Jewish Pogroms in the Kingdom of Poland, „Polin: Studies in Polish Jewry” 2015, vol. 27, pp. 219–255.

• Rudnicki Sz., Pogrom siedlecki, „Kwartalnik Historii Żydów” 2010, nr 1, ss. 18–39.