Początki obecności Żydów w Sochaczewie sięgają XV wieku. W latach 1426–1455 książę mazowiecki Władysław wydał Żydom mieszkającym w Ziemi Sochaczewskiej przywilej, regulujący zasady postępowania prawnego z zadłużonymi u nich chrześcijańskimi właścicielami ziemskimi. Być może wszyscy Żydzi mieszkali wówczas wyłącznie w Sochaczewie. Najstarszy zapis świadczący o obecności Żydów w mieście pochodzi z 1463 roku. Mieszkał tu i pracował żydowski doktor Feliks. W 1507 r. sochaczewscy Żydzi zapłacili 5 zł podatku koronacyjnego. Także z początków XVI w. pochodzą informacje o Żydach – Mojżeszu i Michale, którzy byli celnikami w Sochaczewie i Kłodawie[1.1].

W drugiej połowie XVI w. wzrosła na Mazowszu liczba wystąpień antyżydowskich. Ich tłem, na fali reformacji i kontrreformacji, było rozpowszechnianie wielu oskarżeń pod adresem Żydów. Jednym z nich był zarzut o profanację konsekrowanej hostii i wytaczanie z niej krwi. Jedna ze spraw tego rodzaju miała swój finał w Płocku. W kwietniu 1556 r. grupa mieszczan z Sochaczewa oskarżyła miejscowych Żydów o to, że odkupili od Doroty Łazęckiej konsekrowaną hostię i upuścili z niej krew. Starosta sochaczewski Stanisław Borek z Trzcieńca skazał Dorotę Łazęcką i rabina sochaczewskiego  Beniasza na karę śmierci, którą wykonano 23 kwietnia 1556 roku. Pozostała trójka oskarżonych Żydów stanęła w Płocku przed wojewodą rawskim Andrzejem Sierpskim. Pod wpływem tortur oskarżeni przyznali się do winy. Zostali powieszeni na hakach przed trzema bramami wjazdowymi do Płocka 1 czerwca 1556 roku. Żydzi płoccy w obawie przed kolejnymi wystąpieniami, zwrócili się do Zygmunta Augusta z prośbą o wydanie im patentu ochronnego (glejtu) oraz o pomoc w ustaleniu prawdy. Król do chwili wyjaśnienia sprawy wziął pod opiekę wszystkich Żydów zamieszkujących miasta w Rzeczypospolitej, a w szczególności w Płocku. Glejt zapewniał im dalszą możliwość prowadzenia handlu i dochodzenia swej niewinności. Po upływie pół roku (13 stycznia 1557 r.) Zygmunt August nakazał zdjęcie ofiar z haków i zagwarantował rodzinom możliwość ich pogrzebania[1.2].

W 1564 i 1570 r. miejscowi Żydzi zajmowali osiem domów, łącznie z synagogą. W 1578 r. 24 Żydów było płatnikami pogłównego. Miejscowa gmina żydowska szybko się rozrastała. W 1599 r. Żydzi zajmowali 20 domów. Oprócz nich mieszkało 16 komorników. W 1602 r. posiadali 20 domów mieszkalnych, szpital i bożnicę, a liczba komorników spadła do 4. Mimo stosunkowo nielicznej zbiorowości, jej członkowie wyróżniali się zaradnością i przedsiębiorczością. Głównym zajęciem sochaczewskich Żydów był handel skórami, łojem i wełną. Skupowali surowce od przyjeżdżających na jarmarki, a następnie wywozili do większych miast i odsprzedawali ze znacznym zyskiem. Wywoływało to ostre sprzeciwy sochaczewskich rzemieślników, którzy mieli kłopoty z zaopatrywaniem się w niezbędne do przerobu produkty. Bójki między przedstawicielami społeczności żydowskiej i chrześcijańskiej były stałym elementem współżycia obu grup.

W 1602 r. Żydzi odmówili płacenia podatków miejskich na równi z innymi mieszkańcami. W lipcu 1617 r. oskarżono sochaczewskich Żydów o zamordowanie dziecka chrześcijańskiego. Wielu z nich uciekło z miasta, ratując się przed prześladowaniami. Część pozostałych w mieście stracono. W 1618 r. osiedle żydowskie spustoszył pożar. Mieszczanom udało się uzyskać od króla przywilej zabraniący Żydom osiedlania się w Sochaczewie. Jednak nie został wprowadzony w życie. Wielu pogorzelców pozostało w mieście. W 1630 r. ponownie posiadali 20 domów. W 1633 r. otrzymali od Władysława IV przywilej zezwalający na posiadanie domów, placów, ogrodów, korzystanie z istniejącej już bóżnicy i cmentarza[1.3].

Po wojnie polsko-szwedzkiej (1655–1660) skupisko żydowskie w Sochaczewie podupadło. Mimo to przetrwał miejscowy kahał. Jego istnienie potwierdzają źródła z 1662 roku. Podatki płaciło wówczas 30 Żydów. Odbudowie sprzyjał przywilej wydany sochaczewskim Żydom w marcu 1682 r. przez Jana III Sobieskiego. Król potwierdził wcześniej nadane prawa. Kolejny przywilej Augusta III Sasa z 1749 r. rozszerzał posiadane już przywileje. W 1765 r. w Sochaczewie mieszkało już 1349 Żydów[1.4]. W 1793 r. wybudowano, obok istniejącej wcześniej dużej drewnianej synagogi, nowy, murowany obiekt. Ciekawostkę stanowi fakt, że wykorzystano jako materiał budowalny cegły ze spalonego przez Prusaków kościoła farnego.

Społeczność sochaczewska rosła przez cały XIX wiek. Gdy synagoga spłonęła w czasie pożaru 19 listopada 1858 r., bezzwłocznie przystąpiono do jej odbudowy. Prace zakończono w 1860 roku. Budowli nadano cechy stylu klasycystycznego i neogotyckiego. W 1883 r. założył w Sochaczewie swój dwór cadyk Abraham Bornsztajn, jeden z przywódców grupy aleksandrowskiej. Od ok. 1880 r. do 1894 r. pełnił także obowiązki rabina. Po zdymisjonowaniu przez Rosjan w 1894 r. pozostał w mieście, kierując założoną przez siebie jesziwą. Nazywano go „Awremełe Sochaczewer”. W tym okresie Sochaczew stanowił już wielkie centrum chasydyzmu. W 1897 r. było w nim 3776 Żydów[1.5]. W latach 1902–1912 urząd rabina piastował Samuel Izaak Landau.

Wybuch pierwszej wojny światowej spowodował masową ucieczkę tutejszej ludności żydowskiej do Warszawy. Po ustaleniu się okupacji niemieckiej w 1915 r., blisko połowa uciekinierów jednak powróciła. W 1918 r., w trwającym chaosie dochodziło do wystąpień antyżydowskich. Aby zaprowadzić porządek, w listopadzie 1918 r. powołano wspólną polsko-żydowską milicję[1.1.5].

W okresie międzywojennym społeczność nadal funkcjonowała, acz nie tak już dynamiczna jak wcześniej. W 1925 r. Żydzi stanowili połowę członków rady miejskiej; w 1939 r. – już tylko trzech[1.1.5]. Pod względem politycznym dominowali syjoniści. Wydawano gazetę „Sochaczewer Cajtung”. W 1931 r. w mieści było 3011 Żydów, co stanowiło 28% ogółu mieszkańców.

W latach 30. XX w. zaznaczyły się nastroje antysemickie. W 1933 r. plotka o porwaniu młodej kobiety „w celach rytualnych” spowodowała krwawe ataki na Żydów. Zamieszki uśmierzyła policja, a podczas procesu okazało się, że opowieść kobiety została zmyślona[1.1.5]. 

W chwili wybuchu drugiej wojny światowej wielu Żydów opuściło miasto. Niemcy nadeszli 9 września 1939 roku. Od razu powyrzucali z domów starszych i niedołężnych, a następnie bestialsko ich zamordowali. Pozostałych zmuszono do robót przymusowych. W styczniu 1940 r. Niemcy nakazali utworzyć Judenrat. W początku 1941 r. 900 Żydów wywieziono do Żyrardowa. Pozostałych Niemcy zamknęli w getcie, które objęło ulice: Staszica, Toruńską, Farną i Plac Kościuszki. Obok miejscowych, znaleźli się w nim Żydzi przesiedleni w lutym i czerwcu 1940 r. z Łodzi i Zgierza – łącznie ok. 250 osób. Łącznie było w nim 2300 więźniów. Mężczyznom nakazano wykonywać prace rozbiórkowe na terenie Sochaczewa. Getto istniało jednak bardzo krótko, bowiem już 15 lutego 1941 r. przewieziono wszystkich do warszawskiego getta[1.6]. Znakomita większość z nich zginęła w niemieckich nazistowskich obozach śmierci w 1942 roku.

Po wojnie powróciła do miasta grupa Żydów. Powstał nawet oddział Centralnego Komitetu Żydów Polskich. Jednak praktycznie wszyscy opuścili Sochaczew do końca lat czterdziestych XX wieku[1.7].

Nota bibliograficzna

• Fijałkowski P., Początki osadnictwa żydowskiego w województwach rawskim i łęczyckim, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego w Polsce” 1989, nr 4, s., ss. 6–14.
• Fijałkowski P., Żydzi i chrześcijanie  na pograniczu wielkopolsko-mazowieckim (z dziejów współżycia w XVI–XVIII w.), [w:] Żydzi z Wielkopolsce na przestrzeni dziejów, red. J. Topolski, K. Modelski, Poznań 1995.
• Fijałkowski P., Żydzi w województwach łęczyckim i rawskim w XV–XVIII w., Warszawa 1999.
• Sochaczew, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, t. 3, red. Sh. Spector, G. Wigoder, New York 2001, s. 1209.