Żydzi zaczęli się osiedlać w Strzegowie pod koniec XIX w.[1.1], wraz z industrializacją wsi. Samodzielność kahał uzyskał w początkach XX wieku. Organizatorem gminy, po jej oderwaniu się od kahału w Radzanowie, był mieszkający od 1904 r. w Strzegowie rabin Icchak Srebrnik. Jego działalność wspierali rzezacy: Abraham Icchak Rozenberg i Szmul Berisz Rozenberg. Skupisko, liczące w 1921 r. już 591 osób (na 1853 w ogóle) przeżywało okres intensywnego rozwoju aż do wybuchu II wojny światowej, głównie za sprawą miejscowych targów, na których handlowano zbożem i bydłem oraz drobnej produkcji.
W okresie międzywojennym (1918–1939) w środowisku żydowskim działało szereg organizacji. Zwolennicy nurtu religijnego grupowali się w tradycyjnych bractwach religijnych: Chewra Bikur Cholim, Chewra Kadisza, Chewra Misznas, Linas Chacedek. Działały liczne oddziały partii politycznych i ich przybudówek organizacyjnych, m.in. Aguda, Mizrachi, Bund, syjoniści ogólni, Poalej Syjon itd. Aguda prowadzila szkołę swojej sieci Bet Jaakow (dla dziewcząt), była także szkoła towarzystwa Tarbut. Funkcjonowały wreszcie organizacje zawodowe i zapomogowe: Kasa Bezprocentowych Pożyczek Gemilut Chesed, bank żydowski, Organizacja Kupców Żydowskich, Związek Rzemieślników Żydów.
We wrześniu 1939 r. miejscowość dostała się pod okupację niemiecką. Władzę w miejscowości objęli tzw. folksdojcze, posuwając się do licznych aktów represji i przemocy[1.1.1]. Latem 1940 r. powołano Judenrat, dostarczający robotników do pracy przymusowej.
W drugiej połowie 1941 r. Niemcy podjęli działania zmierzające do przesiedlenia Żydów mieszkających w Strzegowie do getta w Mławie. Miejscowy Judenrat, chcąc uniknąć takiego rozwiązania zaczął, co zakrawa na paradoks, zabiegać o utworzenie getta. Przekupieni urzędnicy niemieccy wydali oświadczenie wskazujące, że wśród Żydów panuje epidemia tyfusu. Wysiedlenie mogło przyczynić się do rozprzestrzenienia zarazy. W zaistniałej sytuacji władze przystąpiły do jego utworzenia. Getto powstało 1 listopada 1941 roku. Było to ostatnie, obok Nowego Miasta, getto, które utworzono w rejencji ciechanowskiej. 6 stycznia 1942 r. dosiedlono do niego ponad 1 tys. Żydów z Bieżunia, a w lutym 1942 r. ok. 200 z Drobina i Sierpca.
Teren getta obejmował 45 domów znajdujących się przy ulicach: Leśnej, Słowackiego, częściowo Cichej, Targowej, Żymierskiego i Wyzwolenia. Liczba uwięzionych wzrosła do ok. 2 tysięcy. Obok miejscowej ludności i przesiedleńców z miast północnego Mazowsza w getcie znalazła ponaddwustuosobowa grupa uciekinierów z Pomorza, „Kraju Warty“ i rejencji ciechanowskiej (m. in. Gąbina, Gostynina, Kutna, Raciąża, Sierpca, Żychlina). Teren getta był odgrodzony od reszty wsi. Nadal działał Judenrat. Jego członkami byli: Bencjon Bogen, Baruch Rebek, Judel Stawicki, Mosze Michel Sapirsztejn, Judel Szapiro. Kuchnia ludowa wydawała dziennie ok. 400 posiłków. W pierwszym okresie istnienia getta warunki aprowizacyjne pozostawały względnie dobre dzięki rozpowszechnionemu wśród Niemców łapownictwu.
Wiosną 1942 r. sytuacja uległa pogorszeniu. Rosła liczba represji wymierzonych w ludność żydowską. Przypadki jednostkowych mordów stawały się częstsze. 2 września 1942 r. powieszono 20 przypadkowo zatrzymanych Żydów pod zarzutem buntowniczej postawy wobec władz niemieckich. Na wykonanie egzekucji zatrzymani czekali aż cztery tygodnie. Zwłoki, po „widowiskowo“ zorganizowanym mordzie pochowano w zbiorowej mogile w Lesie Karwińskim (po wojnie, w styczniu 1948 r., dokonano ich ekshumacji. Zostały przeniesione na cmentarz żydowski w Strzegowie). W listopadzie 1942 r. zlikwidowano getto. 2 listopada 1942 r. osoby starsze i chore dowieziono furmankami do stacji kolejowej w Mławie, gdzie zostały dołączone do większego transportu kierującego się do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Treblinka. Pozostałych wysiedlono 25 listopada 1942 roku. Także trafili do Mławy, skąd razem z miejscowymi Żydami zostali wysłani do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Auschwitz.
Nota bibliograficzna
- Strzegowo, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, t. 3, red. Sh. Spector, G. Wigoder, New York 2001, ss. 1254–1255.
