Prawa miejskie Staszów otrzymał w 1525 r. od króla Zygmunta I[1.1]. Miasto rozwijało się dzięki garncarstwu i sukiennictwu. Najstarsze wzmianki o Żydach pochodzą z 1578 r.

W 1610 r. Żydzi zostali wypędzeni z miasta pod pretekstem mordu rytualnego[1.2]. Powrócili tu po dopiero osiemdziesięciu latach, w 1690 roku. Niezwykle istotnym dla dalszego rozwoju osadnictwa żydowskiego w Staszowie był przywilej nadany Żydom w maju 1718 r. przez Elżbietę Szaniawską, gwarantujący im wolność zamieszkania, handlu, dający prawo wzniesienia bóżnicy i założenia cmentarza. Wszystko to miało pomóc odbudować miasto po epidemii cholery.

Spis z 1765 r. wykazał w Staszowie 64 domy i 607 „głów” żydowskich. Żydzi starali się osiedlać w rynku oraz w przylegających do niego ulicach Krakowskiej i Rytwiańskiej. Zajmowali się rzemiosłem, głównie krawiectwem, czapnictwem, szewstwem oraz złotnictwem. Spora grupa utrzymywała się z handlu w przyratuszowych kramach. Do Żydów w całości należał handel obnośny[1.3].

Ważnym aktem dla rozwoju osadnictwa żydowskiego był przywilej Adama Czartoryskiego z 1772 roku. Zezwalał on na utrzymywanie bóżnicy, cmentarza, zajmowanie się bez ograniczeń rzemiosłem, wyrabianie piwa i miodu. Sądy rabinackie mogły się odbywać z prawem wykonalności wyroków. Sprawy pomiędzy żydami a chrześcijanami miały być sądzone przez najstarszego z kahału i burmistrza, a podatki miejskie płacone przez Żydów miały być podobne, jak od ludności polskiej[1.4].

W osiemnaście lat później Staszów liczył 1902 mieszkańców, w tym 394 Żydów. Niestety, niepokoje i zawirowania lat 1795–1863 przyniosły regres w gospodarce miasta i zubożenie ludności. W 1795 r. miasto znalazło się w zaborze austriackim, w latach 1809–1815 w Księstwie Warszawskim, następnie – w Królestwie Polskim.

Sytuacja ludności żydowskiej była w tym okresie o tyle trudna, iż oprócz podatków krajowych musiała płacić dodatkowe: od ślubów czy prawa wyjazdu poza miasto. Nie wolno też było im handlować wódką. W 1846 r. książę Adam Potocki, chcąc nakłonić Żydów do pracy na roli, kupił pod Staszowem folwark, który nazwał „Palestynka”.

W 1865 r. Staszów liczył 6150 mieszkańców, w tym 3947 Żydów, to jest 64,2% ogółu mieszkańców[1.5]. W tymże roku do Żydów należało 151 domów, to jest 42%, w tym 28% w rynku. Dużym wydarzeniem dla ludności żydowskiej, zwłaszcza ortodoksów, było przybycie w 1873 r. do Staszowa energicznego rabina Barucha Rotblacha, który nauki pobierał w Turobinie i Radomiu[1.6].

W 1886 r. Staszów był już sporym miastem, liczącym blisko 8 tys. mieszkańców, z czego 66 procent stanowili Żydzi. W mieście funkcjonowało 120 sklepów, z czego 80% należało do kupców żydowskich, którzy ponownie zaczęli odgrywać znaczną rolę w życiu miasta. Zajmowali kluczowe pozycje w handlu zbożem, mięsem, drewnem, skórą i trunkami. Mocną pozycje posiadali także w rzemiośle, głównie w szewstwie.

Gmina staszowska utrzymywała synagogę, bet midrasz oraz pięć chederów. Przewodniczącym gminy pod koniec XIX w. był Wolf Tuchman, a rabinem – Jechuda Grojbert. Staszów był znazny ze swoich kantorów i muzyków. Do tych, których sława przekroczyła granice Staszowa zaliczano: Abrama Szermana, Pinczesa Szermana[1.7], Jankiela Goldmana, Motela Goldfarba, Mojżesza Rotenberga, Abrahama Josla, Izraela Schwogera, Halinę Wolman oraz Zimrę Zeligfeld. Pinczes Szerman w 1919 r. zajął drugie miejsce w konkursie kantorów rozegranym w synagodze warszawskiej, obok słynnego Gierszona Siroty. M. Rotenberg był twórcą chóru przy Ha-Szomer ha-Cair w Staszowie, I. Schwoger w latach 1917–1919 pracował jako muzyk oraz dyrygent chóru. W latach 1920–1926 święcił sukcesy w Radomiu. Skrzypek Jakub Cymerman zdobył sławę w Warszawie jako lutnik.

Utworzenie pod koniec XIX wieku garnizonu wojskowego (800 żołnierzy) spowodowało ożywienie gospodarcze miasta[1.8]. W mieście funkcjonował browar oraz dwie fabryki wody sodowej, należące do Icka Wajnberga i Chaima Kokuski. Z dwóch młynów jeden był własnością Bejnisa Tenenwurcela, drugi księcia Macieja Radziwiłła. Ten drugi dzierżawił jednak Izrael Karpen. Istniała też fabryka papieru, garbarnia oraz drukarnia.

Tuż przed wybuchem I wojny światowej Staszów liczył 11275 mieszkańców, w tym 7635 Żydów, co stanowiło 67,8% ogółu ludności. Z 424 domów 65% należało do ludności żydowskiej. Większość mieszkała przy rynku i ulicach Kirkuckiej, Złotej i Czystej. Tu mieszkały m. in. rodziny Grojbartów, Zylbermanów, Lewkowiczów, Grynwaldów, Daltelbojów.

Plac między synagogą a pobliskim domem modlitwy wykorzystywany był do ślubów[1.9]. W mieście funkcjonowaly dwa domy modlitw, jeden przy ul. Kirkuckiej zwany „dużym”, drugi przy ul. Dolnorytwiańskiej. Isniało też Bractwo Pogrzebowe. Zarząd gminy mieścił się w rynku pod numerem 28, w domu należącym do Solników i Dyzenhauzów.

Staszów był silnym ośrodkiem chasydyzmu. Mieli tu sztible zwolennicy cadyka z Góry Kalwarii. Funkcjonowały modlitewnie: „rozwadowska”, „ożarowska”, „nowomiejska” i „krakowska”. „Znalazły się także małe grupy chasydów, (...) które modliły się w małym domu nauki na ulicy Dolnorytwiańskiej...”[1.10]. Sporą indywidualnością w miasteczku przed pierwszą wojną swiatową był reb Izrael Wajcman: „Znany był ze swego chasydzko-ludowego stylu oraz z tego, że w trakcie odprawiania utworu wykonywał figury taneczne. Jego występom towarzyszył chór młodzieżowy”[1.11].

Pierwsza wojna światowa była ciężkim czasem dla mieszkańców Staszowa. Rosjanie pod zarzutem szpiegostwa rozstrzelali dziesięciu Żydów we wsi Strzegoń pod Staszowem, jedenastego powieszono na rynku w Staszowie. W 1915 r. wywieziono w głąb Rosji jako zakładników rabina L. Grojbarta i D. Goldfedera.

W latach 1918–1939 Staszów znajdował się w powiecie sandomierskim. Linia wąskotorowej kolei łączyła go z Jędrzejowem i Szczucinem. Z Kielcami istniało dogodne połączenie autobusowe. Znane były firmy przewozowe Szmula Kamachera i Icka Mendla. Targi odbywały się dwa razy w tygodniu, w poniedziałek i czwartek. Do większych zakładów będących w rękach Żydów z początkiem lat trzydziestych  XX w. należy zaliczyć: cegielnię N. Wolmana, cementownię J. Bauma, fabrykę batów A. Krygsztajna, drukarnię H. Prajsa, garbarnię Sz. Brendzla, fabrykę mydła i świec J. Frajlicha, fabryki wody sodowej J. Sznifera i B. Wajnberga. Żydzi mieli także silną pozycję w rzemiośle, m.in. bieliźniarstwie, czapnictwie, fryzjerstwie, kamasznictwie, szewstwie, konfekcji, krawiectwie. Znane były fajki i baty ze Staszowa.

Żydzi dominowali w handlu: tekstyliami, galanterią, końmi, obuwiem, trunkami, artykułami spożywczymi, ubraniami oraz żelazem[1.12]. Kredytu udzielało pięć banków, w tym: Bank Spółdzielczy, Bank Kupiecki, Bank Ludowy. Prawo obrotu czekami PKO mieli: W. Horowitz, A. Szmul Kryksztajn, Ch. i H. Nisencwajg oraz H. Wajbrot[1.13]. Do elity miasteczka zaliczali się m.in. stomatolog A. Rubinsztajn, akuszerka M. Rotenberg, drukarz H. Prajs, księgarze B. Tochterman i F. Zynger oraz obrońca sądowy W. Horowitz.

Gmina żydowska w Staszowie posiadała w okresie międzywojennym znaczny majątek. Istniała dobrze utrzymana synagoga, mykwa, cheder, trzy domy modlitw, dwa cmentarze, a także rytualna rzeźnia ptactwa. Do tego dochodziły cztery place o wartości 18 000 zł oraz dwa domy wartości ponad 12 000 zł[1.14].

Podczas wyborów w 1924 r. starostwo potraktowało Staszów jako gminę dużą. We władzach gminy znaleźli się: Wolf Tuchman, Froim Zynger, Kopel Meisel, Beniamin Tochterman, Abram Nisenbaum, Dawid Tauman, Josek Zalcberg, Izrael Wajsbrot, Majer Goldhar, Wolf Frydman, Izrael Wajcman, Pikus Nisengarten, Lejzor Wincystad, Ryzman Groshaus, Wolf Kohn, Lejbuś Tfeferman, Chaskiel Herszkowicz, Chaskiel Warga, Jankiel Wagner, Abram Rajch, Matys Frydman i Chaim Albaum. Wystawiono trzy listy. Z poprzedniego Zarządu były trzy osoby: W. Tuchman, L. Wincystad, M. Goldhar[1.15].

Do 1929 r. na czele Zarządu gminy stał W. Tuchman, a po jego śmierci aż do likwidacji gminy przez Niemców – Efroim Singer[1.16]. Funkcję podrabina od 2 marca 1926 r. pełnił Izrael Josek Gerszt – mizrachista. W gminie było dwóch kantorów – Izrael Zylberman, Josek Dyzenhauz oraz trzech mełamedów: Abram Dyksztajn, Kiwa Goldsztajn, Morgensztajn. Rzezakami byli: Aron Fiszman, Motel Bloch, Icek Paulinczow[1.17]. Na biuro Zarządu wykorzystywano lokal chederu. Do 1929 r. sekretarzem był Szymon Braun, następnie funkcje tę objął Icek Szaniecki[1.18].

W 1926 r. wybudowano nowoczesną łaźnię. Utrzymywano także ochronkę, w której było około 70 dzieci. Cheder „Mizrachi” prowadziło czterech nauczycieli, którzy mieli pod swoją opieką około 160–180 chłopców. W 1929 r. powstała szkoła Bejs Josef, gdzie uczyło się około 80 dzieci. Gmina wydawała na nią rocznie około 1500 zł[1.19]. W 1930 r. uruchomiono z funduszy gminy kursy hebrajskiego[1.20].

W Staszowie funkcjonowały także dwie jesziwy. Uczyli w nich Herszel Wolman, Mendel Lewkowicz i Izrael Górzawski. Należy także wspomnieć o bibliotece im. I. Pereca. W 1938 r. piętnastu najbogatszych ortodoksów założyło Stowarzyszenie Popierania Nauk Talmudycznych – Jesziwa Bejt Tora[1.21].

Przy gminie funkcjonowała Kasa Bezprocentowa. Działały organizacje charytatywne, m.in. Stowarzyszenie Linas ha-Cedek, liczące 110 członków. Chorych leczyło dwóch felczerów – Chaim Raj i Bersz Knobel, oraz dwóch lekarzy: Adam Ratinow i Jehiele Kirszenbaum. Poważniejsze przypadki leczono w szpitalu usytuowanym przy rynku, zamożniejsi wzywali lekarza do domu. Pochówkami zajmowało się Stowarzyszenie Ostatniej Posługi.

Dla całości obrazu należy dodać, iż działały w Staszowie partie: Aguda, Mizrachi, Poalej Syjon i Bund. Ogółu interesów rzemieślniczych bronił Żydowski Związek Rzemieślniczy.

Pierwszy dokładnie sprawozdany budżet gminy żydowskiej pochodzi z 1928 roku. Składką gminną obciążono 601 rodzin, zwolniono na skutek biedy 76. W roku 1932 składki miały płacić 444 rodziny, najwięcej w granicach 5–15 zł. Najwyższa składka wynosiła 80 zł. Płaciły ją dwie osoby. Wynika z tego, że gmina nie należała do najbogatszych.

Przeciętnie z rzezi rytualnej rocznie zamierzano pozyskać 40 000 zł, ze składek – 8000 zł, z pokładnego – 1000 zł, ze świadectw ślubnych i zapowiedzi – 500 zł. Ogółem około 58–60 tys. zł[1.22]. W 1930 r. zaplanowano dochody w wysokości 52 921 zł. Nigdy jednak nie udało się zebrać zaplanowanych sum – ściągnięcie zaplanowanych składek okazało się niemożliwe.

W 1933 r. starostwo przyjmowało, że gmina staszowska liczy 5000 osób, z rzezi powinno się uzyskać 40 000 zł, ze składek 15 245 zł, innych źródeł 3100 zł, czyli razem 58 346 zł. Na pobory podrabina przewidywano 4800 zł, innych funkcjonariuszy – 29 820 zł, inwestycje 7500 zł, dobroczynność 4100 zł. Liczne niesnaski w łonie Zarządu sprawiły, że dopiero 29 maja 1934 r. obsadzono urząd rabina. Został nim Alter Lejzor Horowitz, określający się jako ortodoks.

W 1937 r. było w Staszowie 4879 Żydów. Do płacenia zobowiązano zaledwie 328 rodzin, co świadczyło o tym, że gmina z roku na rok biedniała. Majątek ruchomy szacowano na 38 202 zł, nieruchomy na 108 700 zł, zadłużenie było spore, wynosiło 31 623 zł[1.23]. Oprócz synagogi funkcjonowały trzy bet midrasze, dwa cmentarze, łaźnia i mykwa. Subsydiowano: Talmud-Torę, jesziwę, Towarzystwo Ochrony Zdrowia, wspomagano fundusze palestyńskie. W składzie Zarządu znajdowali się: Lejbuś Szafir, Noech Blusztajn, Gabriel Bekier, Mejloch Gerszt, Szmyl Gliklich, Szyja Linefeld, Motel Pomerancblum, Froim Zyngier[1.24].

Niedługo po wkroczeniu Niemców do miasta został zorganizowany Judenrat, na czele z Efraimem Zingerem. W 1940 r. rozpoczęła się konfiskata żydowskiego mienia i sklepów. Wszyscy Żydzi zostali zobowiązani do pracy na rzecz Niemców przez dwa dni w tygodniu, m.in. przy osuszaniu bagien. Getto w Staszowie zostało utworzone 15 czerwca 1941 roku. Objęło ulice: Złotą, Długą, Krótką, Stodolną i Boźniczą w jednej części miasta oraz Dolno-Rytwiańską, Górno-Rytwiańską, Kąpielową i okolice garbarni mieszczącej się na tzw. Folwarkach – z drugiej strony. Między dwiema cześciami dzielnicy żydowskiej można było się poruszać tylko w określonych godzinach w ciągu dnia. Judenrat urządził kuchnię społeczną, jednak wkrotce, na skutek napływu Żydów przesiedlanych z innych miejscowości, działalnośc społeczna stała się praktycznie niemożliwa. W dramatycznie zatłoczonym getcie przebywało ok. 9 tys. osób[1.25].

Pierwsza, główna akcja likwidacyjna getta odbyła się 7 listopada 1942 roku. Większość mieszkańców wywieziono wówczas przez Stopnicę do obozu zagłady w Bełżcu. Wielu z nich, także tych, którzy próbowali się ukryć, rozstrzelano na miejscu. Następnie w Staszowie funkcjonowalo jeszcze getto szczątkowe, w którym mieszkali wciąż zatrudnieni do różnych prac Żydzi, a także tzw. Ordnungskommando, które sprzątało teren byłego getta.  Spośród nich pracowników tzw. szopu krawieckiego wysłano do Poniatowej, a pozostalych do Sandomierza, skąd wraz z tamtejszą społecznościa zostali wywiezieni do Treblinki[1.26].

W latach 90. XX w. staraniem potomków staszowskich Żydów odnowiono cmentarz żydowski przy ul. Kościuszki, stanął tam także Pomnik Pamięci Ofiar Holokaustu. Na cmentarz wróciły macewy odnalezione w różnych częściach miasta[1.1.26].

Nota bibliograficzna

  • Guldon Z., Krzystanek K., Ludność żydowska w miastach lewobrzeżnej części województwa sandomierskiego w XVI–XVIII wieku, Kielce 1990.
  • Kubalski D., Rys historyczny staszowskiej gminy żydowskiej, [online] http://muzeum.staszow.pl/index.php/historia/78-aktualnosci/108-rys-historyczny-staszowskiej-gminy-zydowskiej [dostęp: 27.06.2014].
  • Makowska A., Prywatne miasto Staszów, Warszawa 1981.
  • Staszow, [w:] Encyclopedia Judaica, red. F. Skolnik, M. Berenbaum, Detroit – New York – San Francisco – New Haven – Waterville – London 2007, t. 19, s. 166–167.
  • Zarębski M. A., Staszów naszych pradziadków, Staszów 1988.
Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Kwiatek J., Lijewski T., Leksykon miast, Warszawa 1998, s. 816.
  • [1.2] Almanach gmin żydowskich, Warszawa 1939, s. 238.
  • [1.3] Guldon Z., Krzystanek K., Ludność żydowska w miastach lewobrzeżnej części województwa sandomierskiego w XVI–XVIII wieku, Kielce 1990, s.147, 148.
  • [1.4] Almanach gmin żydowskich, Warszawa 1939, s. 239.
  • [1.5] Makowska A., Prywatne miasto Staszów, Warszawa 1981, ss. 203–208.
  • [1.6] Penkalla A., „Opis biegu życia rabinów guberni radomskiej w okresie Królestwa Polskiego, „Kieleckie Studia Historyczne” 1999, nr 15, s. 178.
  • [1.7] Fater J., Muzyka żydowska w Polsce w okresie międzywojennym,  Warszawa 1977, s. 178.
  • [1.8] Zarębski M. A., Staszów naszych pradziadków, Staszów 1988, s. 6.
  • [1.9] Zarębski M. A., Staszów naszych pradziadków, Staszów 1988, s. 27.
  • [1.10] Zarębski M. A., Staszów naszych pradziadków, Staszów 1988, s. 50.
  • [1.11] Słabińska E., Działalność kulturalno-oświatowa inteligencji prowincjonalnej w województwie kieleckim (1918–1939), „Studia Kieleckie” 2004, nr 4, s. 55.
  • [1.12] Księga Adresowa Polski (wraz z W.M. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa, Warszawa 1930, ss. 300–301.
  • [1.13] Spis uczestników obrotu czekowego P.K.O., Warszawa 1933, ss. 673–674.
  • [1.14] Archiwum Państwowe w Kielcach, Urząd Wojewódzki Kielecki I, sygn. 1516, k. 17
  • [1.15] Archiwum Państwowe w Kielcach, Urząd Wojewódzki Kielecki I, sygn. 1501, k. 239.
  • [1.16] Archiwum Państwowe w Kielcach, Urząd Wojewódzki Kielecki I, sygn. 1708, k.115; Zarębski M. A., Staszów wczoraj i dziś, Staszów 1999, ss. 46, 52.
  • [1.17] Archiwum Państwowe w Kielcach, Urząd Wojewódzki Kielecki I, sygn. 1708, k. 21, 96, 97.
  • [1.18] Archiwum Państwowe w Kielcach, Urząd Wojewódzki Kielecki I, sygn. 1663, k. 172.
  • [1.19] Archiwum Państwowe w Kielcach, Urząd Wojewódzki Kielecki I, sygn. 1663, k. 15–17.
  • [1.20] Archiwum Państwowe w Kielcach, Urząd Wojewódzki Kielecki I, sygn. 1708, k. 96, 169.
  • [1.21] Archiwum Państwowe w Kielcach, Urząd Wojewódzki Kielecki I, sygn. 3911.
  • [1.22] Archiwum Państwowe w Kielcach, Urząd Wojewódzki Kielecki I, sygn. 1708, k. 51, 76.
  • [1.23] Archiwum Państwowe w Kielcach, Urząd Wojewódzki Kielecki I, sygn. 3354, 14–17.
  • [1.24] Almanach gmin żydowskich, Warszawa 1939, s. 240.
  • [1.25] Kubalski D., Rys historyczny staszowskiej gminy żydowskiej [online] http://muzeum.staszow.pl/index.php/historia/78-aktualnosci/108-rys-historyczny-staszowskiej-gminy-zydowskiej [dostęp: 27.06.2014].
  • [1.26] Kubalski D., Rys historyczny staszowskiej gminy żydowskiej, [online] http://muzeum.staszow.pl/index.php/historia/78-aktualnosci/108-rys-historyczny-staszowskiej-gminy-zydowskiej [dostęp: 27.06.2014].
  • [1.1.26] Kubalski D., Rys historyczny staszowskiej gminy żydowskiej, [online] http://muzeum.staszow.pl/index.php/historia/78-aktualnosci/108-rys-historyczny-staszowskiej-gminy-zydowskiej [dostęp: 27.06.2014].