Najstarszy źródłowy przekaz o Skalbmierzu pochodzi z 1217 roku. Wówczas w miejscu obecnego Skalbmierza istniała osada, przez którą przebiegał szlak handlowy. Prowadził on z Niemiec przez Wrocław do Krakowa, Sandomierza i dalej aż na Ruś. Ważną datą w historii Skalbmierza był 20 luty 1342 r. Wtedy to król Kazimierz Wielki wydał dokument lokacyjny miasta oparty na prawie średzkim.[1.1] W pierwszej połowie XIV w. ludność miasta wynosiła około 1045 osób, w połowie XV wieku - ok. 1560 osób. Zamieszkiwali oni w 109 domach. W 1673 roku po zniszczeniach w czasie „potopu" szwedzkiego w Skalbmierzu zachowało się jedynie 49 domów, w 1790 roku było ich już 150. W dziejach miasta podstawową rolę odgrywało rzemiosło -przede wszystkim piwowarstwo i rzeźnictwo.

W XVI wieku w mieście pracowało 23 piwowarów, 12 szewców, 10 płócienników, 7 rzeźników, 6 kuśnierzy, 5 krawców, 5 kowali, 4 bednarzy, 4 piekarzy, 3 czapników, ponadto powroźnicy, cyrulicy, kołodzieje, stolarze, rymarze, siodlarze, ślusarze i złotnicy którzy byli zrzeszeni we wspólnych cechach. [1.2] Podstawą rozwoju Skalbmierza był handel. Handlowano przede wszystkim bydłem, końmi i trzodą chlewną. Oprócz cotygodniowych targów, miasto otrzymało w ciągu wieków drogą przywilejów 13 jarmarków. Rozwój miasta został zahamowany w XVII wieku. Powodem tego były pożary, w tym ten największy z 1618 roku, następnie epidemia dżumy, a wreszcie potop szwedzki i najazdy Węgrów oraz Kozaków[1.3]

Kolejne ożywienie miasta nastąpiło dopiero w II połowie XVIII wieku. W latach 1810-1867 Skalbmierz był siedzibą władz powiatowych w departamencie krakowskim, potem w województwie krakowskim z siedzibą w Kielcach, a wreszcie w guberni radomskiej, powiecie pińczowskim. Był miastem rządowym. W 1822 roku zamieszkiwały go 843 osoby, w 1846 – 826 osób, a przed powstaniem styczniowym - 986 osób. [1.4] Skalbmierz należał także do grupy 42 miast, w których nie było wolno osiedlać się ludności żydowskiej. 

Mieszkańcy Skalbmierza uczestniczyli w zrywach narodowych: powstaniu kościuszkowskim, listopadowym. W czasie tego drugiego stacjonowała w mieście kadra 27 batalionu gwardii ruchomej województwa krakowskiego. Skalbmierzanie uczestniczyli także w walkach Wiosny Ludów oraz powstaniu styczniowym. 8 maja 1863 roku pod Skalbmierzem stoczył potyczkę Ignacy Chmieleński. Na mocy postanowień carskiego ukazu z 1 czerwca 1869 roku Skalbmierz znalazł się wśród 34 miast guberni, które utraciły swe prawa i zostały osadami. Wówczas liczba ludności Skalbmierz wynosiła 695 osób. W 1883 w osadzie zamieszkiwało 1052 osoby. W latach 1868-1873 w Skalbmierzu było 55 domów drewnianych i 13 murowanych.[1.5] Podobnie jak i inne miejscowości guberni Skalbmierz II połowy XIX wieku był zaniedbany i biedny. Składał się jedynie z rynku otoczonego kilkunastoma domami. Mieszkańcy nadal zajmowali się głównie handlem i rzemiosłem. Najważniejszym elementem życia ludności były czwartkowe jarmarki, na które zjeżdżali mieszkańcy okolicznych wiosek, a także kupcy z odległego Zagłębia. Rynek przeistaczał się wówczas w plac bazarowy na którym zbierała się okoliczna ludność aby spieniężyć swe produkty lub kupić potrzebne, oferowane przez przybywających na jarmarki kupców. Jarmarki zaliczane były do najbogatszych w okolicy, a ich rzadko spotykany koloryt stał się jednym z motywów pojawiających się w twórczości Adolfa Dygasińskiego. Były one także jednym z momentów, gdy w Skalbmierzu pojawiali się Żydzi, którzy nie mieli prawa zamieszkiwania tej osady.[1.6].

Skalbmierskie jarmarki odgrywały dużą rolę w życiu gospodarczym miasteczka: „Skalbmierz, stare bardzo miasto, dziś osada, zaczyna znowu się podnosić i znowu staje się ogniskiem okolicznego handlowego i przemysłowego ruchu. Co drugi czwartek bywają tu targi. Zwożą na nie słynne kosze i wasągi plecione, zboże itp. Wszystkie te produkty zakupują miejscowi włościanie” pisała w 1872 roku Gazeta Kielecka.[1.7] Targi te były istotne dla pozycji osady. Twierdzono, że Skalbmierz spełnia względem regionu ważne funkcje handlowo rzemieślnicze, gdy co tydzień przybywa z okolicznych miejscowości 187 rzemieślników i kupców, obroty zaś mieszkających w miasteczku 245 majstrów i handlarzy w skali rocznej sięgają 6 mld rubli.” [1.8].

Dopiero w ostatnich latach XIX wieku wygląd Skalbmierza uległ stopniowej poprawie. Zwiększyła się liczba mieszkańców w 1868 roku na 744 osoby w Skalbmierzu mieszkało 691 chrześcijan i 53 Żydów, w 1885 - 800 chrześcijan i 78 Żydów - razem 878 osób. W 1897 na 1258 osób w Skalbmierzu było już 899 chrześcijan i 359 Żydów.[1.9]

Dane z 1909 roku mówią, że w Skalbmierzu mieszkało 1209 osób ludności stałej i 371 niestałej, z czego katolików było 1268, Żydów 303, prawosławnych 9. [1.10] Do rozwoju osady przyczyniła się wówczas działalność kościoła i powstających coraz liczniej towarzystw społeczno kulturalnych i działających tam społeczników takich jak np. notariusz Zdzisław Skłodowski, Aleksander Redych, ks. Stanisław Janas, Jozef Dąbkowski. Zabudowa miasta rozwinęła się wzdłuż traktu łączącego Kraków przez Wiślicę z Sandomierzem. Trakt ten pełnił także funkcję głównej ulicy. Centrum miasta był rynek kształtem swoim zbliżony do trójkąta o powierzchni 10.140 m. Potwierdzało to handlową rolę miasta, które prócz cotygodniowych targów otrzymało w ciągu wieków drogą przywilejów aż 13 jarmarków. Rynek ukształtował się zapewne z dawnego przedlokacyjnego placu targowego, zamkniętego później linią zabudowy. 
Odzyskanie przez Polskę niepodległości zintegrowało działaczy społecznych w pracy nad odzyskaniem praw miejskich. Odzyskanie ich uważano za gwarancję rozwoju gospodarczego i administracyjnego Skalbmierza. W 1924 roku Skalbmierzanie zwrócili się do władz wojewódzkich z prośbą o możliwość umiastowienia osady argumentując potrzebę tej decyzji zarówno danymi ukazującym budżet, a także tym iż :„projektowane miasto Skalbmierz obecnie posiada koło 3548 osób (ludności) – spodziewany jest większy napływ ludności z powodu budowy kolei żelaznej.”[1.11] Mówiono także, że w osadzie Skalbmierz funkcjonują urzędy takie jak: remiza strażacka, dom schronienia dla starców i szlachtuz, ponadto w mieście ma swą kancelarię notariusz, jest posterunek policji państwowej, szkoła siedmioklasowa, poczta i apteka. W przyszłości planowano wznowienie działalności Sądu Pokoju i uruchomienie stacji kolejowej. Przedstawiciele miasta utrzymywali także, że w Skalbmierzu trwa „stały rozwój przemysłu i handlu.” [1.1.11]

W latach dwudziestych istotnie istniały w Skalbmierzu - 4 garncarnie, 1 kaflarnia, 1 cegielnia, młyn wodny amerykański, liczne warsztaty mechaniczno-ślusarskie itp. Ostatecznie 31 marca 1927 roku w Skalbmierzu powstał Tymczasowy Zarząd Miejski. Wg kroniki miasta największe zasługi w tym kierunku położył Antoni Baum, pomocnik rejenta, który następnie wyznaczony został przez wojewodę kieleckiego - kierownikiem Tymczasowego Zarządu Miejskiego. Tymczasowy Zarząd Miejski pracował do momentu ukonstytuowania się Rady Miejskiej. Rada ta ukonstytuowała się 27 VII l927 roku w składzie Antoni Baum, Henryk Niewiadomski, Alter Fajwisz, Majer Strasberg, Stanisław Karcz, Stanisław Bogacki, Andrzej Łach, Franciszek Szewczyk, Feliks Porębski, Franciszek Konewecki, Antoni Gasinski, Saul Mur. [1.12]

W latach dwudziestolecia międzywojennego radykalnie zmienił się wygląd miasta – skanalizowano ciek wodny płynący wzdłuż ul Kościelnej, wybrukowano rynek i odchodzące od niego ulice. W związku z budową drogi z Działoszyc do Kazimierzy Wielkiej Skalbmierz uzyskał połączenie drogowe. Ważnym elementem życia miasta oprócz cotygodniowych jarmarków była działalność organizacji takich jak: Straż Pożarna, Kasa Stefczyka, Komitet Przysposobienia Wojskowego i Wychowania Fizycznego oraz Związek Strzelecki. W końcu lat trzydziestych w Skalbmierzu otwarto także Dom Ludowy, w którym znalazło się pierwsze w miasteczku kino. [1.13].

W nocy z 6 na 7 IX 1939 r. Skalbmierz był świadkiem krwawego boju 2. pułku strzelców podhalańskich z niemieckim zagonem pancernym. Najwcześniejsze przedsięwzięcia konspiracyjne na Ponidziu miały miejsce w Skalbmierzu na jesieni 1939 roku. 5 sierpnia 1944 r. regularne wojska niemiecko-ukraińskie dokonały pacyfikacji miasta. Do walki w obronie miasta stanęły oddziały Armii Krajowej i Batalionów Chłopskich.