Osadnictwo żydowskie w Telechanach zaczęło się w pierwszej połowie XVIII wieku. Do jego rozwoju przyczyniła się budowa kanału Ogińskiego (Szczara – Jasiołda, połączenie basenów czarnomorskiego i bałtyckiego), prowadzona w latach 1776–1826. Żydzi uczestniczyli w niej zarówno jako współwykonawcy, jak i zaopatrzeniowcy. Ściągnięcie do Telechan wykwalifikowanych fachowców spowodowało wzrost wpływów nurtu postępowego – haskali. Jeden z przedsiębiorców, Lewin Szewel, przejął ok. 1819 r. znaną wcześniej fabrykę glinki należącą do Ogińskich; nowi właściciele nie dbając o jakość prodkucji doprowadzili jednak zakład do upadku.

W 1897 r. mieszkało tu 1508 Żydów na 2588 mieszkańców. Ważnym źródłem utrzymania stała się praca w hucie szkła, otwartej w 1895 r. przez Franciszka Pusłowskiego (stanęła w miejscu dawnej fabryki Ogińskiego). Kanał funkcjonował do wybuchu pierwszej wojny światowej, zapewniając wygodną drogę dla handlu i transportu surowców na Polesiu. Podczas rewolucji 1905 r. carska policja wywołała pogrom.

W 1915 r. Rosjanie przeprowadzili przymusową „ewakuację” Żydów w głąb imperium. Spowodowało to znaczny spadek liczebności, która w 1921 r. wynosiła już tylko 463 wiernych na ogólną liczbę 895 mieszkańców. W okresie międzywojennym otowano dwa zjawiska migracyjne: przyjeżdżających, przede wszystkim przymusowych uchodźców z 1915 r., którzy powracali do domu oraz emigrację za granicę (łącznie ok. 80 rodzin wyjechało do Palestyny).

W okresie II RP funkcjonowały dwie synagogi. Wspólnota miała charakter chasydzki, z udziałem zwolenników nurtów ze Stolina i Lubieszowa. Rabinami byli Eliezer Jeszajahu Jałowicki (Alovitsky), a po nim wychowanek do związanej z dynastią Karlin-Stolin jesziwy w Pińsku, młody, aktywny Josef Glick (1900–1941), który szybko stał się liderem społeczności. Jednym z jego przedsięwzięć w Telechanach stało się uruchomienie szkoły z językiem wykładowym jidysz. Otrzymała ona własny obszerny budynek, ściągnięto także dwóch wykwalikowanych nauczycieli-rabinów Chaima Sznajdmana i Herszla Rotkowickiego.

W 1939 r. Telechany znalazły się pod okupacją sowiecką. Zmiany ustrojowe spowodowały upadek dotychczasowego modelu życia opartego na prywatnej własności i indywidualnej przedsiębiorczości. Majątki, w tym przedsiębiorstwa, zostały znacjonalizowane, rzemieślnicy zmuszeni do członkostwa w kooperatywach itd. Zlikwidowano wszelkie swobody kulturalne i religijne.

Niemcy zajęli Telechany 28 czerwca 1941 roku. 5–7 sierpnia 1941 r. przebywający tu Żydzi zostali zamordowani nad uprzednio wykopanymi dołami. Sprawcą zbrodni ludobójstwa był oddział kawalerii SS dowodzony przez Hauptsturmführera Waldemara Fegeleina (nigdy za to nie ukaranego). Liczba ofiar wyniosła od 1,4 tys. do 2 tysięcy.

Bibliografia

• Telechan, red. Sh. Sokoler, Los Angeles 1963.
• Telechany, [w:] The Encyclopedia of Jewish life before and during the Holocaust, t. 3, red. S. Spector, G. Wigoder, New York 2001, s. 1303.
• Telechany, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. B. Chlebowski, t. XII, Warszawa 1892, s. 282.