Choć według niektórych źródeł pierwsi Żydzi osiedlili się na terenie obecnej gminy Terespol już w 1535 r., większa fala osadników żydowskich przybyła tu jednak dopiero w pierwszej połowie XVIII wieku. Ówczesny właściciel dóbr – Jerzy Fleming, pragnąc przyspieszyć rozwój ekonomiczny miasta, zachęcały osoby wyznania mojżeszowego do osiedlania się w mieście, nadając im liczne przywileje handlowe. Podobnie jak w wielu innych ośrodkach, większość rodzin żydowskich utrzymywała się z rzemiosła i drobnego handlu.

W latach 1810–1817 w Terespolu, który otrzymał od króla saskiego Fryderyka Augusta status „wolnego miasta”, w którym obowiązywały bardzo korzystne przepisy celne, osiedliło się wielu żydowskich kupców i przedsiębiorców, którzy wspólnie z mieszkającymi tu Niemcami podejmowali różnego rodzaju przedsięwzięcia handlowe. W ciągu XIX w. miał miejsce szybki wzrost liczby żydowskich mieszkańców Terespola. Pod koniec stulecia stanowili już około 70% populacji ośrodka, a na początku XX w. – już 85%. 

Wydany przez rząd carski zakaz osiedlania się wyznawców religii mojżeszowej w pasie przygranicznym imperium rosyjskiego powodował, że liczni Żydzi osiedlali się właśnie w Terespolu, którego zakaz już nie obejmował, dzięki czemu mogli bez trudu prowadzić interesy m.in. w pobliskim Brześciu. W ciągu XIX stulecia w mieście działały prowadzone przez żydowskich przedsiębiorców octownie oraz zakłady produkujące ogórki kiszone i konserwowe, znane z wysokiej jakości; było to jedno z najważniejszych źródeł dochodów miejscowej ludności. (Tradycję tę jeszcze do lat 90. XX wieku podtrzymywały Zakłady Przetwórstwa Owocowo-Warzywnego). Znaczna część Żydów utrzymywała się także z obsługi bazy gastronomiczno-noclegowej oraz świadczenia różnorodnych usług dla armii carskiej i robotników, a także z utrzymywania zaplecza technicznego związanego z budową twierdzy brzeskiej.

W okresie I wojny światowej wielu Żydów opuściło miasteczko. O ile w 1907 r. w Terespolu mieszkało 2884 Żydów, to w trakcie spisu powszechnego w 1921 r., żydowskie pochodzenie zadeklarowało już tylko 1200 terespolan. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę liczba żydowskich mieszkańców samego Terespola i okolicznych wsi spadła o ponad połowę w stosunku do okresu sprzed 1915 roku.

W międzywojniu miejscowemu kahałowi podlegało kilka okolicznych wsi. Pod zarządem gminy znajdowała się synagoga, dwa bet midrasze (założone w 1849 r.), mykwa i rzeźnia rytualna. W mieście funkcjonowały też żydowskie partie polityczne, wśród których szczególnie dużą popularnością cieszyły się aktywnie działające organizacje syjonistyczne, przygotowujące miejscową młodzież do wyjazdu do Palestyny. Terespolscy Żydzi utrzymywali się głównie z handlu i rzemiosła. Od końca lat 20. XX w. miejscową gospodarkę podtrzymywały uprawy warzyw – głownie ogórków i kapusty cukrowej oraz trzy duże przetwórnie prowadzone przez żydowskich przedsiębiorców i dające zatrudnienie znacznej liczbie mieszkańców miasteczka.

Po napadzie Niemiec i Związku Radzieckiego na Polskę Terespol został na krótko zajęty przez Sowietów. Jeszcze we wrześniu 1939 r., wraz z wycofującą się Armią Czerwoną, w głąb Związku Radzieckiego uciekła z miasta znaczna liczba młodych Żydów.

Ci, którzy pozostali w mieście, dostali się pod okupację niemiecką, trwającą od września 1939 roku. Były to 284 osoby, wywiezione przez Niemców do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Treblinka w dniu 29 sierpnia 1942 roku.

Nota bibliograficzna

  • Terespol, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, t. 3, red. Sh. Spector, G. Wigoder, New York 2001, s. 1303.
Drukuj