Miasto Tyczyn zostało założone w 1368 roku na mocy dokumentu lokacyjnego wystawionego przez Kancelarię Kazimierza Wielkiego. Pierwsza udokumentowana informacja świadcząca o tym, że wśród mieszkańców osady znajdowali się Żydzi pochodzi z 1428 roku[1.1].

Żydzi pojawili się w Tyczynie przed rokiem 1566, wiadomo że w tym właśnie roku mieszkały tu 4 rodziny żydowskie. W 1627 roku oskarżono Żydów o spowodowanie pożaru miasta i kościoła. W 1765 roku odnotowano 586 Żydów należących do okręgu kahalnego Tyczyn. W 1790 r. żyło w miasteczku 375 Żydów na ogólną liczbę niespełna 1352 mieszkańców[1.2] oraz 150 w dominium tyczyńskim. Należało wówczas do nich 18 domów, na 177 wszystkich domów znajdujących się w miasteczku, co stanowiło 10,1%[1.3]. Społeczeństwo żydowskie posiadało także szpital, czyli przytułek dla ubogich. W tamtym okresie społeczność żydowska liczyła co najmniej 500 osób, była bardzo zróżnicowana, z wyraźną grupą biedoty, niekiedy bezdomnej[1.4]. Żydzi trudnili się głównie drobnym handlem i prostym rzemiosłem. W II połowie XVIII wieku Żydzi w Tyczynie posiadali synagogę i cmentarz[1.5].

W 1799 roku w Tyczynie mieszkało 390 osób narodowości żydowskiej, w 1800 roku – 361, w 1815 roku – 363, 1820 roku – 306 osób, 1824 roku – 316, 1880 – 735. Na podstawie danych pochodzących z drugiej połowy XVIII wieku dotyczących struktury ludnościowej najwięcej Żydów zamieszkiwało Tyczyn ( 375 osób – 27,7% ogółu ludności miasta, 55,3% Żydów w całym okręgu). Tendencja ta nie uległa zmianie do czasów drugiej wojny światowej. Fakt, że Tyczyn stał się centrum osadnictwa żydowskiego wynikał z faktu, że miasteczko od momentu jego powstania przeżywało szybki rozwój dzięki swoim kolejnym właścicielom. Ponadto miejscowość stała się ważnym centrum rzemieślniczym i kupieckim, czemu sprzyjało położenie na ważnym szlaku handlowym łączącym Kraków z Przemyślem i Lwowem. Korzystne warunki rozwoju gospodarczego stanowiły zachętę do osiedlania się w Tycznie ludności żydowskiej[1.1.1]. W 1880 r. kahał utrzymywał dwie synagogi i cmentarz oraz zatrudniał dwóch rabinów. Od 1893 r. w miasteczku działało Towarzystwo Kredytowe, którego prezesem był Leon Bernfeld. Do 1900 r. liczebność Żydów w gminie wzrosła do 1430 osób, ale kahał nie zatrudniał wówczas rabina. W skład żydowskiego okręgu metrykalnego, żydowskiej gminy wyznaniowej w Tyczynie wchodziły następujące miejscowości: Biała, Błędowa Tyczyńska, Borek Nowy, Borek Stary, Brzezówka, Budziwój, Chmielnik, Dylągówka, Grzegożówka, Hadle, Hermanowa, Hucisko, Hyżne, Jawornik Miasteczko, Kielnarowa, Lecka, Lubenia, Lutoryż, Matysówka, Przedmieście Jawornickie, Siedliska, Słocina, Sołonka, Straszydle, Szklary, Tyczyn, Widaczów, Wola Rafałowska, Zabratówka, Zalesie[1.6].

5 maja 1919 r. doszło w miasteczku do rozruchów antyżydowskich. Chłopi z okolicznych miejscowości i pospólstwo miejskie zrabowało sklepy i mieszkania żydowskie. W 1921 r. żyło tu 957 Żydów, tj. 30,9% ogółu mieszkańców.

W początkowym okresie okupacji niemieckiej przesiedlono do Tyczyna 140 Żydów z Łodzi i Kalisza. W marcu 1942 r. zwieziono Żydów także z okolicznych wsi[1.7]. Niemcy w dniach 25-27 czerwca 1942 r. około 1200 z nich przesiedlili do getta w Rzeszowie, wywożąc następnie na stracenie do niemieckiego nazistowskiego ośrodka zagłady w Bełżcu. Jednocześnie zburzyli synagogę i zdewastowali cmentarz żydowski oraz wiele żydowskich domów. Po wojnie Żydzi już nie powrócili do Tyczyna.

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Sochacka Małgorzata, Spłeczność żydowska w Tyczynie w świetle akt metrykalnych w latach 1877-1941, Prace Historyczno-Archiwalne, T.XII, Rzeszów 2002, s. 100.
  • [1.2] Kłos Stanisław, Tyczyn, miasto i gmina, informator krajoznawczy, Krosno 1998, s. 20.
  • [1.3] Kiryk Feliks, Żydzi w Małopolsce, Przemyśl 1991, s. 122.
  • [1.4] Kiryk Feliks, Żydzi w Małopolsce, Przemyśl 1991, s. 134.
  • [1.5] Krochmal Jacek, Cmentarze i bożnice żydowskie na terenie rzymskokatolickiej diecezji przemyskiej w połowie XVIII wieku, Studia przemyskie, Przemyśl 2004, s. 33-35.
  • [1.1.1] Sochacka Małgorzata, Spłeczność żydowska w Tyczynie w świetle akt metrykalnych w latach 1877-1941, Prace Historyczno-Archiwalne, T.XII, Rzeszów 2002, s. 100.
  • [1.6] Michalewicz Jerzy, Żydowskie okręgi metrykalne i żydowskie gminy wyznaniowe w Galicji doby autonomicznej, Kraków 1995, s.148.
  • [1.7] Kłos Stanisław, Tyczyn, miasto i gmina: informator krajoznawczy, Krosno 1998, s. 23.