Pierwsze wzmianki na temat Żydów w Turce pochodzą z XVI w., gdy miała ona jeszcze status wsi. W 1730 r. miejscowość otrzymała prawa miejskie i wtedy też zaczęła do niej napływać ludność żydowska. Na początku XX w. wraz z powstaniem linii kolejowej nastąpił rozwój Turki. Stała się lokalnym administracyjnym i gospodarczym centrum dla około 80 wiosek. Posiadała znaczący, jak na tamte czasy, przemysł drzewny (cztery tartaki, w tym wielki tartak z dwunastoma bramami i wielką, napędzaną parą fabrykę z ponad 500 ukraińskimi, polskimi i żydowskimi pracownikami) oraz prowadziła na szeroką skalę eksport budulca i desek.

W 1880 r. w Turce mieszkało 2368 lub 2398 Żydów, a w 1910 dwukrotnie więcej – 4887, którzy stanowili około 50 proc. wszystkich mieszkańców (w 1880 r. – 4634 osoby). Co więcej, również burmistrz miasta był Żydem. Większość żydowskiej populacji w Turce i jej okolicach pochodziła z klasy robotniczej, rzemieślniczej lub średniej.

W dwudziestoleciu międzywojennym Turka nadal się rozwijała – powstało wiele nowych tartaków, gdzie Żydzi znaleźli zatrudnienie. Większość dzieci została zapisana do polskich szkół i tylko niewielka grupa otrzymywała tradycyjną edukację.

Turka znajdowała się daleko od dużych ośrodków żydowskich, ale prężnie działali w niej syjoniści. Już od początku lat dwudziestych w mieście istniało wiele młodzieżowych grup syjonistycznych, a pionierska alija (żydowska emigracja do Palestyny), była kontynuowana przez cały okres międzywojenny – zarówno drogą legalną, jak i nielegalną. Jako pierwsza organizacja syjonistyczna powstała Ha-Szomer ha-Cair na czele z Abbą Chuszajem, która przez kilka lat funkcjonowała jako jedyna młodzieżówka w Turce. Następnie popularność zyskał ruch Akiwa, który przyciągnął większość studentów i gimnazjalistów. Akiwa tworzyła kluby nauki języka hebrajskiego, wysyłała wybitnych członków do hachszar, działała na rzecz Żydowskiego Funduszu Narodowego. Istniały też organizacje syjonistyczne He-Chaluc (przyw. Mendel Filinger) i Jugent (przyw. Chaim Pelech i in.). Syjoniści wprowadzili zwyczaj popołudniowych spotkań szabatowych. Młodzi Żydzi gromadzili się w siedzibach swoich organizacji na apelach, a szli w grupach za miasto, gdzie prowadzili dyskusje na temat spraw bieżących. Miejsce spotkań było zwane Gajem Szomra.

Spośród partii politycznych aktywnością wykazywały się Syjoniści Ogólni i Mizrachi. Działała sekcja Poalej Syjon na czele ze Szlomo Pelechem. Natomiast Bund i Betar cieszyły się małą popularnością.

W Turce istniały też organizacje żydowskie, rozwijające zainteresowanie też wiedzą, literaturą i sztuką. Klub Pereca powstał w latach dwudziestych. Założycielami byli Zerach Szajn (przewodniczący do czasu delegalizacji), Szlomo (Ini) From (sekretarz), Lewi Hamerman (wiceprzewodniczący), Eljachu Montel (przewodniczący komitetu kultury), dr Norbet April (prezes honorowy), Pesi Szpigler i Lejbusz Mandel. Oprócz działalności edukacyjnej Klub Pereca prowadził także systematyczne społeczno-polityczne akcje edukacyjne. Rezultaty były zdumiewające – słynne teatry żydowskie, trupy teatralne, aktorzy i reżyserzy, którzy odwiedzali Turkę, występowali przy pełnej widowni (np. trupa teatralna Prisamenta i Harta dała w Turce od ośmiu do dziesięciu spektakli w ciągu zaledwie dwóch tygodni). W pierwszej połowie lat 30. XX w. Klub Pereca zorganizował trzy otwarte „sądy literackie” nad dziełami: Jestem głodny George’a Finka, Na Zachodzie bez zmian Ericha Marii Reimarque’a, Jan Krzysztof Romaina Rollanda. Imprezy odbywały się przy szczelnie wypełnionej sali; ostatnia w siedzibie „Sokoła”.

W latach 30. XX w. powstał żydowski Klub Sportowy, z bardzo dobrą drużyną piłki nożnej; gwiazdami zespołu byli Josza Bernanke, Ben-Cjon Eisman, Kalman Meiner i Mani Laufer.

W drugiej połowie lat trzydziestych dobra dotychczas sytuacja Żydów w Turce zaczęła się zmieniać. Miasto, jak wiele w całej Polsce dotknęły antysemickie nastroje, a zwłaszcza hasła bojkotu antyżydowskiego. Nieżydowskie sklepy, salony fryzjerskie czy piekarnie w mieście zaczęły dodawać napis „chrześcijański” do swoich szyldów. Antysemickie nastroje były szczególnie wyraźne wśród ludności ukraińskiej, która mieszkała na obrzeżach miasta. Ukraińcy wielokrotnie atakowali żydowskich przechodniów, którzy często bronili się i odpowiadali biciem. Taka sytuacja miała miejsce na przykład podczas jednej z wigilii szabatowych, kiedy Żydzi rozchodzili się do domów. Doszło do awantury, w której Ukraińcy zostali silnie pobici przez Żydów. Atmosfera w mieście stała się wówczas bardzo napięta. Syjonistyczna młodzież przygotowywała samoobronę, po ulicach krążyły plotki o planowanym ataku na żydowskie sklepy w dzień targowy, czyli w środę. Żydzi zwrócili się jednak do miejscowych władz z prośbą o pomoc, co zapobiegło eskalacji przemocy.

Podobne wydarzenia oraz pogarszająca się coraz bardziej sytuacja ekonomiczna spowodowała, że wielu młodych Żydów opuściło miasto i wyemigrowało do Palestyny. W 1939 r. Turka liczyła około 10 tys. mieszkańców, wśród których znajdowało się około 4 tys. Żydów, czyli 40% całej populacji.

W 1939 r. do miasta wkroczyły wojska sowieckie, a w lipcu 1941 r. rozpoczęła się niemiecka okupacja Turki. Ze strony Ukraińców nastąpiło wiele antyżydowskich ataków. Zorganizowano także roboty przymusowe. Zimą na przełomie 1941 i 1942 r. w mieście zapanował wielki głód.

7 stycznia 1942 r. około 500 Żydów zamordowano obok masowych grobów znajdujących się w pobliżu miejscowej cegielni. Kilka miesięcy później, w czerwcu 1942 r. Niemcy zabili około 150 osób, z których większość stanowiły dzieci. 4 sierpnia 1942 r. rozpoczęła się czterodniowa tzw. akcja eksterminacyjna. Poprzedziła ją fałszywa informacja z 1 sierpnia o utworzeniu w mieście getta, a do Turki przesiedlono Żydów z okolicznych wiosek i małych miasteczek. Do ośrodka zagłady w Bełżcu wywieziono wówczas 2–4 tys. osób. Wiele z nich próbowało uciec na Węgry lub schronić się w okolicznych lasach, ale byli mordowani lub wydawani przez miejscową ludność. 1.12.1942 r. ostatnia grupa Żydów została przesiedlona do getta w Samborze, gdzie ogółem znalazło się ponad 3 tys. więźniów. Wiele osób zmarło tam z głodu i chorób, a od czasu do czasu małe grupy młodych Żydów wywożono do obozu przy ul. Janowskiej we Lwowie.

W 1943 r. w getcie w Samborze przeprowadzono trzy tzw. akcje likwidacyjne: 13 lutego, kiedy zabito około 500 Żydów, pomiędzy 14 a 18 kwietnia, gdy zginęło około 900 osób, i między 20 a 20 maja – 550 osób przetransportowano wówczas do obozu koncentracyjnego na Majdanku, a 70–80 do obozu przy ul. Janowskiej we Lwowie. 5.06.1943 r. rozpoczęła się trwająca kilka dni likwidacja getta w Samborze, w wyniku której zamordowano ponad 1 tys. więźniów.

Tylko ok. 30 Żydów z Turki przeżyło drugą wojnę światową.

Bibliografia

• Rąkowski G., Ukraińskie Karpaty i Podkarpacie. Część zachodnia, Pruszków 2013, ss. 379, 399.
• Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 12, red. F. Sulimierski, W. Walewski, B. Chlebowski, Warszawa 1892, s. 640.
• The Encyclopedia of Camps and Ghettos 1933–1945, t. II A, red. Goeffrey P. Megargee, ss. 746, 825.
• The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, t. 3, red. S. Spector, G. Wigoder, New York 2001, s. 1349.
• Turka [w:] JewishGen [online] https://www.jewishgen.org/yizkor/turka/Turka.html#TOC389 [dostęp: 02.10.2023].