Historia społeczności

Pierwsze informacje o osadnictwie żydowskim w Uchaniach pochodzą z 1611 roku. Żydzi zajmowali się handlem i rzemiosłem, zamieszkiwali głównie rynek. Prawdopodobnie w I ćwierci XVII w. wybudowano pierwszą bożnicę, co pozwala przypuszczać, iż mniej więcej w tym okresie mogła powstać samodzielna gmina. W 1769 r. w mieście żyło 175 Żydów.

W 1886 r. Uchanie liczyły 2152 mieszkańców, w tym 1382 Żydów (64%). W latach I wojny światowej wielu Żydów opuściło jednak osadę, przenosząc się do innych miast w Polsce, wyjeżdżając w głąb Rosji lub do Stanów Zjednoczonych.

W latach 1910–1918 funkcję rabina w Uchaniach pełnił Jankiel Kantor. Od 1918 r. prezesem żydowskiej gminy wyznaniowej w Uchaniach był Kiwa Klajner. Funkcję rabina w latach 1918–1928 pełnił Zyndel Lipszyc. W 1928 r. rabinem został Mejłach Lipszyc – syn Zyndla.

Według danych z 1921 r. w Uchaniach mieszkało niemal 1 tys. Żydów, co stanowiło ok. 60% populacji ośrodka. W 1931 r. osada liczyła 2142 mieszkańców, w tym 1028 Żydów (47%). W 1938 r. w Uchaniach żyło 2044 mieszkańców, w tym 1161 Żydów (70%).

W latach 30. XX w. pod zarządem miejscowej gminy znajdowała się synagoga, mykwa i rzeźnia koszerna. Pod auspicjami gminy działały też instytucje charytatywnem m. in. towarzystwo Linas ha-Cedek, założone w 1928 r., a niosące pomoc osobom chorym. W miasteczku rozwijało się życie polityczne – szczególnie dużym poparciem cieszyła się Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza Poalej Syjon, założona w Uchaniach w kwietniu 1928 r., a działająca do września 1939 roku. Funkcjonowały też Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe „Tarbut” (1924–1937), Stowarzyszenie Młodzieży Żydowskiej im. Trumpeldora – Betar (1930–1939), syjonistyczna organizacja młodzieżowa He-Chaluc (1930–1939) oraz Towarzystwo Przyjaciół Pracującej Palestyny (1933–1936).

Po wybuchu II wojny światowej, pod koniec września 1939 r., Uchanie zostały zajęte przez wojska niemieckie. Żydzi zostali potraktowani jako siła robocza. Ich majątki zostały skonfiskowane. Już jesienią 1939 r., wkrótce po wkroczeniu okupanta, we wsi Mojsławice na południowy wschód od Uchań, Niemcy rozstrzelali około 300 Żydów z osady i okolic. W 1940 r. Niemcy utworzyli getto, w którym zamknęli ponad 2 tys. Żydów. W kwietniu 1942 r. do getta przesiedlili ok. 680 Żydów z Horodła, a także uchodźców i uciekinierów z innych ośrodków, m.in. Krakowa. W maju 1942 r. w Uchaniach przebywało łącznie 2025 Żydów.

W 1942 r. w Uchaniach działał niemiecki nazistowski obóz pracy dla Żydów, którzy byli przymusowo zatrudniani przy pracach melioracyjnych. W maju 1942 r. na miejscowym cmentarzu nastąpiła egzekucja, w której rozstrzelano 43 Żydów z Uchań i Horodła; zostali następnie pogrzebani na miejscu.

Likwidacja getta przez Niemców rozpoczęła się 10.06.1942 roku. Większość ofiar getta została wówczas przewieziona furmankami na stację kolejową w Miączynie koło Zamościa. Tam po selekcji, młodzi mężczyźni zostali wysłani do pracy we wsi Staszic w pobliżu Uchań oraz do wsi Stawki koło Chełma. Wszystkich pozostałych – tj. ok. 1650 osób – wywieziono do niemieckiego nazistowskiego ośrodka zagłady w Sobiborze. Żydzi z Uchań pracujący we wsi Staszic zostali zamordowani jesienią 1942 roku. W listopadzie 1942 r. do ośrodka zagłady w Sobiborze Niemcy wywieźli ostatnich Żydów z Uchań.

Bibliografia

Górak J., Miasta i miasteczka Zamojszczyzny, Zamość 1990.

Kubiszyn M., Uchanie, [w:] Śladami Żydów. Lubelszczyzna, Lublin 2011, ss. 416–418.

Opatowski M., Zapamiętajcie co przeżyłem, [w:] Ścieżki pamięci. Żydowskie miasto w Lublinie. Losy, miejsca, historia, red. J. J. Bojarski, Lublin – Rishon LeZion 2001, ss. 73–77.