Wiadomo, że w 1765 r. w miejscowości mieszkało 16 żydowskich rodzin, liczących łącznie 75 osób.

Istotny rozwój społeczności żydowskiej w Wiźnie przypadł na połowę XIX wieku. W 1857 r. w miasteczku mieszkało 492 Żydów, którzy stanowili wówczas 26% całej populacji, a do 1890 r. liczba ta sięgnęła 567 osób. Podczas spisu powszechnego w 1921 r., narodowość żydowską zadeklarowało 714 wiźnian.

W okresie międzywojennym w Wiźnie bardzo aktywną działalność prowadzili syjoniści. Z ich inicjatywy w mieście powstała szkoła z językiem wykładowym hebrajskim, w której uczono między innymi literatury, historii, geografii. W Wiźnie działał także Żydowski Bank Spółdzielczy, do którego zapisanych było ponad stu członków i który udzielił ponad 50 pożyczek w wysokości od stu do dwustu tysięcy złotych.

W latach trzydziestych kryzys gospodarczy i działalność partii endeckich przyniosły w całym kraju wzrost nastrojów antysemickich. Wizna nie była tu wyjątkiem. W wyniku bojkotu ekonomicznego i napadów ucierpiało wielu żydowskich handlowców i rzemieślników. Po pogromie w Przytyku wiźnieńscy Żydzi zaczęli organizować samoobronę. Cześć z nich wyemigrowała, między innymi do Palestyny.

W 1939 r. Wizna znalazła się pod okupacją sowiecką. Według relacji, część Żydów entuzjastycznie witała nowe władze, weszli oni w skład komitetu rewolucyjnego, wraz z komunistami białoruskimi i polskimi[1.1].

24 czerwca 1941 r., po wybuchu wojny niemiecko-radzieckiej, Wizna została zbombardowana. Wiele domów uległo spaleniu. Większość Żydów zbiegła z miasteczka i ukryła się na okolicznych polach. Wówczas zaczęło dochodzić do mordów na Żydach, dokonanych przez Polaków, którzy grabili także mienie żydowskie. Nie pozwalali także Żydom, którzy stracili domy lub próbowali się schronić, mieszkać u Polaków. Według relacji Awigdora Niesławickiego, Polacy próbowali spędzić Żydów z powrotem do miasteczka, aby przekazać ich Niemcom. Gdy Żydzi powrócili do Wizny, musieli skupić się w około pięciu pozostałych domach. Prześladowaniom Żydów według relacji ocalałego, Awigdora Nieławickiego, mieli przewodzić „polscy partyzanci”, którzy wcześniej w większości przebywali w sowieckich więzieniach[1.2].

Według relacji Nieławickiego, 26 czerwca 1941 r. przybyło do Wizny 5–6 esesmanów, którzy wrzucili granaty do jednego z żydowskich domów, zabijając i raniąc wiele osób. Rozstrzelali też 16 żydowskich mężczyzn pod pretekstem zapędzenia ich do pracy; następnie grupie innych kazali pochować pomordowanych, i również ich zastrzelili. Żydzi zaczęli uciekać z miasteczka, część mężczyzn ukryła się na bagnach, część trafiła do Jedwabnego, gdzie zginęła wraz z miejscowymi Żydami w przeprowadzonym przez Polaków pogromie, a także do Łomży i Białegostoku[1.3].

Z kilkuset Żydów mieszkających przed wojną w Wiźnie, czas Zagłady przeżyli nieliczni. Wśród nich byli między innymi Awigdor Nieławicki (Kochaw), któremu udało się zbiec z pogromu w Jedwabnem, oraz Izaak Lewin. Obu pomocy z narażeniem życia udzielili Polacy. Izaak Lewin do dziś, co roku w dniu 10 lipca, odwiedza pomnik w Jedwabnem, by złożyć hołd pomordowanym tu mieszkańcom Wizny.

Nota bibliograficzna

• 1945 czerwiec 10, Białystok – Relacja Awigdora Nieławickiego o wystąpieniach antyżydowskich w Wiźnie, [w:] Wokół Jedwabnego. Dokumenty, tom II, red. K. Persak, P. Machcewicz, Warszawa 2002.
• References to Wizna in the Yedwabne Yizkor Book [online] http://gutstein.net/wizna/jedwabne-yizkor.htm#market [dostęp: 10.10.2023].
• Relacja Tadeusza Nitkiewicza o okupacji sowieckiej w Wiźnie (wrzesień 1939 – luty 1940 r.), [w:] Wokół Jedwabnego. Dokumenty, tom II, red. K. Persak, P. Machcewicz, Warszawa 2002.
• Księga Pamięci Jedwabnego (Yedwabne yizkor Book) [online] http://gutstein.net/wizna/jedwabne-yizkor.htm#market [dostęp: 30.06.2023].