Synagoga im. Małżonków Nożyków to jedyna zachowana spośród znaczniejszych synagog w Warszawie. Działkę pod budowę przy Twardej 6 (nr hip. 1098 a) kupił Zelman (Zalman, Załman) Nożyk już w 1893 r., od razu z zamiarem przekazania jej Gminie Żydowskiej, jak wynika z testamentu sporządzonego w tymże roku. Następnie „...wniósł podanie do władzy gubernialnej o zezwolenie mu wystawienia własnym kosztem w dziedzińcu wspomnionego domu synagogi, podług planów opracowanych przez budowniczego Kozłowskiego”[1.1]. Zarząd Gminy, poproszony przez Magistrat o opinię w tej sprawie, stwierdził: „W dzielnicy miasta, sąsiadującej z ulicą Twardą i Grzybowem, egzystują obecnie tylko dwie niewielkie synagogi, mieszczące się w specjalnych budynkach, wzniesionych na ten cel również kosztem osób prywatnych, mianowicie przy ulicy Twardej pod N. 2 i na Placu Grzybowskim pod N. 1. Synagogi te mogą pomieścić około 400 osób”. Zarząd wyraził więc zadowolenie wobec perspektywy zaistnienia „prawdziwej” synagogi w tym rejonie miasta[1.2]. Prace budowlane rozpoczęły się wiosną 1898 roku. Budynek był gotów już pod koniec tegoż roku: „Wzniesienie nowej synagogi przy ul. Twardej kosztem p. Nożyka nie jest projektem, jak pisma codzienne podają, lecz faktem dokonanym, synagoga bowiem znajduje się już pod dachem” – napisano w „Izraelicie” z 1/13 stycznia 1899 roku[1.3]. Nastąpiła potem jakaś przerwa w pracach, albowiem „...Budowniczy oddziałowy tegoż cyrkułu, zszedłszy przed paroma dniami na plac budowy, zawiesił dalsze roboty budowlane, z powodów niewiadomych”[1.4]. Nie wiemy też, kiedy prace znowu podjęto.

Informacja o ukończeniu budowy datowana jest na 13 marca 1902 roku[1.5]. Koszt działki wyniósł 157 tysięcy rubli; budowa pochłonęła około 100 tysięcy rubli. Synagoga przewidziana została na około 600 osób, po połowie mężczyzn i kobiet. Inauguracja – Chanukas ha–bajs – miała miejsce w święto Lag ba–omer, 25 maja 1902 roku[1.6].

Wewnątrz, z lewej strony od wejścia znajduje się wmurowana w ścianę tablica z napisem w językach polskim i hebrajskim: „Ku wiecznej pamięci. Ta synagoga została ufundowana w roku 5660 (1900) przez Zelmana ben Menasze Nożyk b.p. zmarłego dnia 11 Tewet 5663 (1903) i żonę Rywkę bat Mosze zmarłą dnia 11 Kislew 5675 (1914)”. Synagoga została wzniesiona dla społeczności ortodoksyjnej, z miejscem dla kobiet na galeriach, z bimą lekko tylko przesuniętą w kierunku centrum sali głównej. Ławki umieszczone były na stałe. W 1923 r. według projektu Maurycego Grodzieńskiego nad zwieńczeniem aron ha–kodesz dobudowano wnękę na chór[1.7]. Nie wiadomo natomiast, kiedy przebudowano przedsionek, pozbawiając go symetrii.

W okresie okupacji Niemcy użytkowali synagogę jako stajnię. 

W 1941 r. zezwolili na jej otwarcie. Uroczystość odbyła się w święto Rosz ha-Szana. Jej naczelnym rabinem został historyk, prof. Majer Bałaban, modły zaś prowadził nadkantor Dawid Ajzensztadt. Latem 1942 r. synagoga została zamknięta, a po likwidacji małego getta znalazła się poza zamkniętą dzielnicą żydowską[1.8].

Przez długi czas po wojnie bóżnica trwała w stanie dewastacji. Została prowizorycznie odbudowana w 1951 r., zamknięta w 1968 r., wreszcie po ciągnącym się sześć lat remoncie oddana do użytku wiernym w 1983 roku. Ponieważ w trakcie badań architektonicznych przed rozpoczęciem odbudowy nie natrafiono na ślady dekoracji ścian, zdecydowano się utrzymać je w jednolitej bieli, co zdaje się pozostawać w sprzeczności z orientalizującym stylem dekoracji[1.9]. Także w 1983 r. dobudowano od strony wschodniej biura Gminy Żydowskiej (ówcześnie Związku Religijnego Wyznania Mojżeszowego).

Synagoga Nożyków wzniesiona na planie litery T, z przedsionkiem nieco szerszym od głównego korpusu, zdaje się nawiązywać pośrednio do prób rekonstrukcji Świątyni Jerozolimskiej, opartych na interpretacji opisu biblijnego. Kompozycja fasady z kolei zdaje się nawiązywać bezpośrednio do mającej już wówczas liczne naśladownictwa synagogi w Kassel, wzniesionej przez Albrechta Rosengartena w 1836 r., której projekt został opublikowany w 1840 r. w wiedeńskim piśmie architektonicznym „Allgemeine Bauzeitung”[1.10], co niewątpliwie przyczyniło się do popularyzacji tego wzorca. Dekoracja fasady synagogi Nożyków, jak i jej wnętrza, opracowana jest bardzo starannie. Główna sala modlitwy jest orientowana, trójnawowa, z galeriami obiegającymi z trzech stron, wspartymi na alternatywnie rozmieszczonych żeliwnych kwadratowych słupach i typowo mauretańskich kolumienkach. Balustradę galerii ozdobiono motywami romańskimi. Na fasadzie synagogi znalazły się znakomicie wkomponowane elementy symboliki żydowskiej.

W synagodze regularnie odbywają się modlitwy. Jest to również ośrodek kultury żydowskiej, w którym mają miejsce liczne koncerty, wystawy i prelekcje na temat kultury żydowskiej.

Synagogę można zwiedzać od poniedziałku do czwartku w godzinach: 9.00 – 20.00, w piątek do zachodu słońca, w niedzielę  11.00 – 19.00[1.11] [1.12].

Fragment książki Eleonory Bergman „Nie masz bóżnicy powszechnej. Synagogi i domy modlitwy w Warszawie od końca XVIII do początku XXI wieku” za zgodą Autorki i Wydawcy. Wszelkie prawa zastrzeżone w tym prawo do wykorzystania tekstu na innych stronach internetowych.

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Karol Kozłowski (1847-1902) – znany warszawski architekt, autor projektów wielu kamienic oraz gmachu Filharmonii z 1901 r. – przyp. red.
  • [1.2] Pogadanki, „Izraelita” 1896 nr 31, s. 262.
  • [1.3] Kronika. Wzniesienie nowej synagogi..., „Izraelita” 1899, nr 2, s. 18. Na Twardej 2 (nr hip. 1100) wymieniono synagogę w spisie z 1910 r., a przedtem – w spisie z 1826 r., z czego wniosek, iż mogła ona działać z przerwami. Natomiast przy placu Grzybowskim 1 (nr hip. 1083) w jednym z najobszerniejszych warszawskich podwórzy niemal na pewno dom modlitwy funkcjonował stale co najmniej od 1826 roku. Z przytoczonej notatki wynika, że każdy z tych domów modlitwy mógł pomieścić około 200 osób.
  • [1.4] Archiwum Państwowe m. st. Warszawy, Zbiór W. Przyborowskiego, t. X, s. 132. Niestety, brak informacji, skąd ten wycinek został wzięty.
  • [1.5] [ogłoszenie], „Izraelita” 1902 nr 18, s. 213.
  • [1.6] [ogłoszenie], „Izraelita” 1902 nr 18, s. 237.
  • [1.7] Archiwum Akt Nowych, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, Departament Techniczno–Budowlany. Dokumentacja Techniczna, sygn. 3664.
  • [1.8] Fragment tekstu zaznaczony kursywą nie pochodzi z książki Bergman E., „Nie masz bóżnicy powszechnej.... Synagogi i domy modlitwy w Warszawie od końca XVIII do początku XXI wieku, Warszawa 2007; został dopisany przez Redakcję Wirtualnego Sztetla.
  • [1.9] Historię i dokładny opis synagogi znaleźć można: Piątkowska R., Dzieje synagogi imienia Rywki i Zalmana Nożyków w Warszawie, [w:] Pamiętanie. Zabytki żydowskie Warszawy, Warszawa 2001 (katalog wystawy), ss. 95–125.
  • [1.10] Rosengarten A., Die neue Synagoge in Cassel, „Allgemeine Bauzeitung” 5, 1840, ss. 205–207, tabl. CCCXLIX–CCCLIII.
  • [1.11] Synagoga im. Nożyków, [w:] Gmina Wyznaniowa Żydowska w Warszawie [online] https://warszawa.jewish.org.pl/pl/religia/synagoga-im-nozykow/ [dostęp: 22.05.2020].
  • [1.12] Fragment tekstu zaznaczony kursywą nie pochodzi z książki Bergman E., „Nie masz bóżnicy powszechnej.... Synagogi i domy modlitwy w Warszawie od końca XVIII do początku XXI wieku, Warszawa 2007. – został dopisany przez Redakcję Wirtualnego Sztetla.