Na wysokości budynku przy ul. Prostej 51 znajduje się studzienka kanalizacyjna, przez którą 10 maja 1943 r. ewakuowała się grupa bojowników powstania w getcie warszawskim, m. in. Simcha Ratajzer-Rotem „Kazik”, Cywia Lubetkin oraz Marek Edelman, który po wyzwoleniu tak opisał tę wędrówkę:
Droga kanałami trwa całą noc. W kanałach napotykamy wciąż na zasieki, które porobili tu przewidujący Niemcy. Włazy pozasypywane są gruzem. W przejściach wiszą granaty, które przy dotknięciu natychmiast wybuchają. Co pewien czas Niemcy wpuszczają gaz trujący. W tych warunkach w kanale wysokim na 70 centymetrów, gdzie nie można się wyprostować, a woda sięga do ust, czekamy 48 godzin na wyjście. Co chwilę ktoś mdleje. Najbardziej męczy pragnienie. Niektórzy piją gęstą, szlamowatą wodę kanału. Sekundy trwają miesiące. 10-go maja o godzinie 10-ej rano przed właz na ulicy Prostej, róg Twardej zajeżdżają dwa ciężarowe samochody. W biały dzień, bez żadnej prawie obstawy (…) – otwiera się klapa włazu i jeden po drugim, w oczach zdumionego tłumu wychodzą z czarnej jamy Żydzi z bronią w ręku[1.1].
13 maja 2010 r. w pobliżu włazu został odsłonięty pomnik w formie studzienki kanalizacyjnej z rękami trzymającymi szczeble i Gwiazdą Dawida na dnie. Na podłużnych kamiennych blokach umieszczonych po bokach monumentu wyryto napis o treści:
W tym miejscu, 10 maja 1943 r. Simcha Rotem-Ratajzer, pseudonim „Kazik”, uczestnik powstania, wyprowadził kanałami z płonącego getta ostatnią grupę około 40 powstańców Żydowskiej Organizacji Bojowej, którzy potem prowadzili walkę w oddziałach partyzanckich i powstaniu warszawskim. Niektórzy z nich przeżyli wojnę i mogli świadczyć o bohaterstwie warszawskiego getta.
Wyszli i przeżyli wojnę: Roman Bornstein, Tuwia Borzykowski „Tadek”, Marek Edelman, Chaim Frymer, Masza Glajtman-Putermilch, Pnina Grynszpan-Frymer, Chana Kryształ-Frykszdorf „Hanka”, Cywia Lubetkin.
Wyszli i zginęli później: Tosia Altman, Szlomo Alterman, Hirsz Berliński, Janek Bilak „Bielak”, Abrasza Blum, Guta Błones, Eliezer Błones „Lusiek”, Jurek Błones, Fajga Goldstein, Merdek Growas, Cypora Gutsztat, Adek Jankielewicz, Julek Junghajzer „Joel”, Izrael Kanał „Mietek”, Josef Liman, Michał Rozenfeld „Michał Biały”, Abram Stolak, Dow Szniper, Janek Szwarcfus „Janek Biały”, Juda Wengrower „Węgrower”.
Zostali w kanale: Menachem Bigielman „Bejgelman”, Sewek Duński, Jechiel Górny „Jur”, Adolf Hochberg, Lejb Jaszyński „Jasiński”, Bronka Manulak/Manelak/Manalek, Lejbl Roztowski, Szlamek Szuster, Pnina Zandman.
Organizowali: Simcha Rotem „Kazik”, Tadek Szejngut, Władysław Gaik „Krzaczek”/„Kostek”, Rysiek Moselman, Jurek Zołotow, „Wacek”.
W uroczystości odsłonięcia pomnika wziął udział m. in. organizator ucieczki Simcha Ratajzer-Rotem.
- [1.1] Edelman M., Getto walczy (Udział Bundu w obronie getta warszawskiego), Warszawa 1945, reprint [w:] Assuntino R., Goldkorn W., Strażnik. Marek Edelman opowiada, Kraków 2006, ss. 234–235.
